# ජෛව විවිධත්ව තර්ජන, ගෝලීය පාරිසරික ගැටලු සහ සංරක්ෂණ සම්මුති (Threats to Biodiversity, Global Environmental Issues & Conservation Conventions)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u08-biodiversity-threats-global-warming-and-conservation-conventions/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 8
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක් සහ II පත්‍රයේ සම්මුති / ගෝලීය පාරිසරික ගැටලු රචනා ප්‍රශ්නය
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
ජෛව විවිධත්ව මට්ටම් 3, ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික, අවශිෂ්ට, ධජයධාරී හා ආක්‍රමණික විශේෂ (සැල්වීනියා, ජපන් ජබර, ගඳපාන, ට්‍රවුට්), IUCN රතු දත්ත කාණ්ඩ (EX/EW/CR/EN/VU), හරිතාගාර ආචරණය, ඕසෝන් ක්ෂය වීම, අම්ල වැසි, සුපෝෂණය, ස්ථානීය හා විතැන් සංරක්ෂණය සහ CITES, CBD, Ramsar, Montreal, Kyoto, Paris හා Basel සම්මුති සියල්ලම එක පාඩමකින්!

*English Summary:* Complete NIE Unit 08.2 (Competencies 8.3.1, 8.4.1 & 8.5.1) in warm spoken Sinhala: 3 levels of biodiversity, endemic/relict/flagship/invasive species of Sri Lanka, IUCN Red List categories, global warming, ozone depletion, acid rain, desertification, eutrophication, in-situ vs ex-situ conservation, and international conventions.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්න — අපේ ලංකාවේ සිංහරාජ වනාන්තරයේ ඉන්න සමහර ගස් ගෙම්බන්, උරගයන්, මිරිදිය මසුන් සහ ශාක විශේෂ **මුළු ලෝකයෙන්ම ජීවත් වෙන්නේ අපේ මේ පුංචි දූපත ඇතුළේ විතරමයි!** ඒ කියන්නේ යම් හෙයකින් ඒ විශේෂයක් ලංකාවෙන් වඳ වෙලා ගියොත් මුළු විශ්වයෙන්ම සදහටම නැති වෙලා යනවා. හැබැයි අද වන විට වනාන්තර එළි කිරීම, ආක්‍රමණික ශාක සහ ගෝලීය උණුසුම නිසා ජෛව ලෝකය දැවැන්ත අනතුරකට මුහුණ දීලා ඉන්නවා. අද **ඒකකය 08.2න්** අපි ජෛව විවිධත්ව තර්ජන, ගෝලීය පාරිසරික ගැටලු සහ ඒවා විසඳන්න ලෝකය එකතු වෙලා හදාගත්ත ජාත්‍යන්තර සම්මුති ගැන හැම කරුණක්ම පැහැදිලිව ඉගෙන ගමු!

      
        🎓 පාරිසරික කළමනාකරණයේදී හා මහජන සෞඛ්‍ය වෛද්‍ය විද්‍යාවේදී ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        පාරිසරික ගැටලු කියන්නේ ගස්වැල්වලට විතරක් බලපාන දෙයක් නෙමෙයි — ඒවා කෙළින්ම මිනිස් සෞඛ්‍යයට පහර දෙනවා! ඕසෝන් වියන හායනය වුණාම `UV-B` කිරණ වැඩි වෙලා **සමේ පිළිකා (Melanoma)** සහ **ඇසේ සුද (Cataracts)** ඇති වෙනවා; ගෝලීය උණුසුම වැඩි වෙනකොට කලින් මදුරුවන් නොසිටි සීතල කඳුකර ප්‍රදේශවලටත් **ඩෙංගු සහ මැලේරියා වාහක මදුරුවන්** ව්‍යාප්ත වෙනවා; ජලාශ සුපෝෂණය වුණාම සයනොබැක්ටීරියා ධූලක පානීය ජලයට එකතු වෙනවා. ඒ නිසා අනාගත වෛද්‍යවරයෙකුට වගේම පරිසර විද්‍යාඥයෙකුටත් මේ පාඩම ජීවිතයත් එක්කම බැඳිලා තියෙනවා!

      

      
## 1. ජෛව විවිධත්ව මට්ටම් 03, උණුසුම් කලාප සහ විශේෂ කාණ්ඩ 08 (NIE 8.3.1)

      පෘථිවිය මත ජීවයේ විචල්‍යතාව **ජෛව විවිධත්වය (Biodiversity)** ලෙස හඳුන්වන අතර එය මට්ටම් 3කින් අධ්‍යයනය කෙරේ: (1) **ප්‍රවේණික විවිධත්වය** (එකම විශේෂයක් තුළ ඇති ඇලීල විවිධත්වය — උදා: ශ්‍රී ලංකාවේ දේශීය වී ප්‍රභේද 2,000කට වැඩි ගණන!), (2) **විශේෂ විවිධත්වය** (ප්‍රජාවක විශේෂ පොහොසත්කම හා සාපේක්ෂ සුලභතාව), සහ (3) **පරිසර පද්ධති විවිධත්වය**.

      **ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් කලාපයක් (Biodiversity Hotspot) යනු කුමක්ද?** ඉතා ඉහළ ඒකදේශීය ශාක විවිධත්වයක් දරන (අවම වශයෙන් සනාල ශාක විශේෂ 1,500ක් හෙවත් ලෝක සනාල ශාකවලින් 0.5%ක් ඒකදේශීය වූ) සහ මේ වන විට **තම මුල් ස්වාභාවික වෘක්ෂලතාවෙන් අවම වශයෙන් 70%ක් අහිමි වී දැඩි තර්ජනයට ලක්ව ඇති** භූගෝලීය කලාපයකි. ලෝකයේ හඳුනාගත් උණුසුම් කලාප 36 අතුරින් **"බටහිර ඝාට්ස් සහ ශ්‍රී ලංකාව" (Western Ghats & Sri Lanka)** ප්‍රමුඛතම කලාපයකි!

      විභාගයේ කෙටි ප්‍රශ්නවලදී නිතරම අහන **විශේෂ කාණ්ඩ 8 සහ ඒවායේ ශ්‍රී ලාංකික උදාහරණ** හරියටම බලාගන්න:

      
        - **1. ඒකදේශීය / ආවේණික විශේෂ (Endemic):** ස්වාභාවිකව ලෝකයේ එක් නිශ්චිත භූගෝලීය ප්‍රදේශයකට (රටකට) පමණක් සීමා වූ විශේෂ. *උදා: ශ්‍රී ලංකා වළි කුකුළා (Gallus lafayettii), කළු වඳුරා, කැහිබෙල්ලා (Sri Lanka Blue Magpie), හොර (Dipterocarpus zeylanicus), බන්දුල පෙතියා.*

        - **2. දේශීය විශේෂ (Indigenous / Native):** මිනිස් මැදිහත්වීමකින් තොරව ස්වාභාවිකව අප රටේ මෙන්ම වෙනත් රටවලද හමුවන විශේෂ. *උදා: කොහොඹ, පොල්කිච්චා, කබරගොයා, ආසියානු අලියා.*

        - **3. විදේශික / ආගන්තුක විශේෂ (Exotic / Alien):** වෙනත් රටක සිට මිනිසා විසින් හිතාමතා හෝ අහඹු ලෙස හඳුන්වා දුන් විශේෂ. *උදා: තේ, රබර්, අර්තාපල්, තිලාපියා, Pinus.*

        - **4. පර්යටන විශේෂ (Migratory):** ආහාර හා අභිජනනය සඳහා ශීත සෘතුව මඟහැර වාර්ෂිකව නිශ්චිත මාර්ග ඔස්සේ රටින් රටට ගමන් කරන විශේෂ. *උදා: අවිච්චියා (Indian Pitta), සියක්කාරයා (Greater Flamingo), අළු කෑදැත්තා නොව **සුදු රෙදි හොරා (Asian Paradise Flycatcher — පර්යටන ප්‍රභේදය)** හා ගרגනි තාරාවා.*

        - **5. අවශිෂ්ට විශේෂ (Relict):** අතීතයේ පුළුල්ව පැතිර සිටි විශාල තක්සෝන කාණ්ඩයකින් වර්තමානයේ ඉතා සීමිත ප්‍රදේශයක පමණක් ඉතිරි වී සිටින පැරණි පරිණාමීය විශේෂ. *උදා: පාද රහිත උභයජීවී **Ichthyophis**, **Lingula** (බ්‍රැකියෝපෝඩාවා), නවසීලන්තයේ Tuatara.*

        - **6. ධජයධාරී විශේෂ (Flagship):** මහජන ආකර්ෂණය හා සංරක්ෂණ සහයෝගය දිනාගැනීමට සංකේතයක් ලෙස යොදාගන්නා ජනප්‍රිය විශේෂ. *උදා: ශ්‍රී ලංකා අලියා, ශ්‍රී ලංකා කොටියා, යෝධ පැන්ඩා.*

        - **7. මූලස්ථාන විශේෂ (Keystone):** තම සංඛ්‍යාත්මක බහුලතාවට වඩා පරිසර පද්ධතියේ ව්‍යූහය හා අනෙක් විශේෂවල පැවැත්ම තීරණය කිරීමට අතිවිශාල බලපෑමක් කරන විශේෂ *(ඉවත් කළහොත් මුළු පද්ධතියම බිඳ වැටේ — උදා: නුග/අත්තික්කා වැනි ශාක, කඩොලාන කකුළුවන්, මුහුදු දියබල්ලා).*

        - **8. ආක්‍රමණික ආගන්තුක විශේෂ (Invasive Alien Species — IAS):** ස්වාභාවික සතුරන් නොමැති නිසා ඉතා වේගයෙන් බෝ වී දේශීය විශේෂ හා පරිසර පද්ධති විනාශ කරන විදේශික විශේෂ! **ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන IAS උදාහරණ:** ජලජ ශාක — **සැල්වීනියා (*Salvinia molesta*)**, **ජපන් ජබර (*Eichhornia crassipes*)**; භෞමික ශාක — **ගඳපාන (*Lantana camara*)**, **යෝධ නිදිකුම්බා (*Mimosa pigra*)**, **කලපු අන්දර (*Prosopis juliflora* — බුන්දල)**, හෝර්ටන් තැන්නේ *Ulex europaeus*; සතුන් — **දේදුනු ට්‍රවුට් (*Oncorhynchus mykiss* — හෝර්ටන් තැන්න)**, **ටැංකි සුද්දා (*Pterygoplichthys*)**, ගොයම් ගොළුබෙල්ලා (Apple snail).

      

      
        **📌 ජෛව විවිධත්ව හායනයට ප්‍රධාන හේතු 05 සහ IUCN "තර්ජනයට ලක් වූ" කාණ්ඩ 03:**
        • **හායන මාර්ග 5:** 1. වාසස්ථාන අහිමි වීම හා කඩ කඩ වීම (Habitat loss & fragmentation — ප්‍රධානතම හේතුව!), 2. අධිපරිභෝජනය, 3. පරිසර දූෂණය, 4. ආක්‍රමණික ආගන්තුක විශේෂ (IAS) හඳුන්වා දීම, 5. ගෝලීය දේශගුණික විපර්යාස.
        • **විභාග උගුලක්!** IUCN රතු දත්ත පොතේ **"තර්ජනයට ලක් වූ" (Threatened)** විශේෂ යටතට අයත් වන්නේ කාණ්ඩ 3ක් පමණි: **අතිශයින් අන්තරායට ලක් වූ (`CR` — උදා: බන්දුල පෙතියා, දාර කැස්බෑවා)**, **අන්තරායට ලක් වූ (`EN` — උදා: ශ්‍රී ලංකා අලියා, කොටියා)** සහ **අන්තරායට ලක් වීමට ඉඩ ඇති (`VU` — උදා: ශ්‍රී ලංකා වලසා)**. `EX` (නෂ්ට වූ) සහ `EW` (වනමය ලෙස නෂ්ට වූ) ඊට ඉහළින් පිහිටයි!
      

      
## 2. ගෝලීය පාරිසරික ගැටලු — හේතු, රසායනය සහ බලපෑම් (NIE 8.4.1)

      
        
          01
          
            **හරිතාගාර ආචරණය, ගෝලීය උණුසුම සහ දේශගුණික විපර්යාස:**
            පොසිල ඉන්ධන දහනය, වනාන්තර එළි කිරීම, වී වගාව හා ගව පාලනය නිසා වායුගෝලයේ **හරිතාගාර වායු (`CO2, CH4, N2O, CFC` සහ ජල වාෂ්ප)** සාන්ද්‍රණය ඉහළ යයි. මේවා පෘථිවියෙන් ආපසු පරාවර්තනය වන දිගු තරංග **අධෝරක්ත (IR) තාප විකිරණ** රඳවා ගැනීමෙන් ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යයි → ධ්‍රැවීය අයිස් දියවීම, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යෑම, **කොරල් විරංජනය (Coral bleaching — උණුසුම නිසා *Zooxanthellae* ඇල්ගී ඉවත් වීම!)** සහ ආන්තික නියං/ගංවතුර ඇති වේ.
          
        
        
          02
          
            **ඕසෝන් වියන හායනය (Ozone Layer Depletion):**
            අපවර්තී ගෝලයේ (Stratosphere, 15–30 km) පිහිටි ඕසෝන් (`O3`) ස්තරය හානිකර **`UV-B` කිරණ** පෙරා හරියි. ශීතකරණ හා එයරොසෝල්වල භාවිත කළ **CFC (ක්ලෝරොෆ්ලෝරොකාබන්)**, HCFC, හැලෝන සහ මෙතිල් බ්‍රෝමයිඩ් UV හමුවේ බිඳී නිදහස් කරන එක් **ක්ලෝරීන් මුක්ත ඛණ්ඩකයකට (`Cl•`)** ඕසෝන් අණු 100,000ක් පමණ දාම ප්‍රතික්‍රියාවකින් (`Cl• + O3 → ClO• + O2`) විනාශ කළ හැක! *ප්‍රතිඵල: සමේ පිළිකා, ඇසේ සුද, ප්‍රතිශක්තිය අඩුවීම හා ශාක ප්ලවාංග විනාශ වීම.*
          
        
        
          03
          
            **අම්ල වැසි (Acid Rain — `pH < 5.6`):**
            ගල්අඟුරු හා ඛනිජ තෙල් දහනයෙන් පිටවන **සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් (`SO2`)** සහ **නයිට්‍රජන් ඔක්සයිඩ (`NOx`)** වායුගෝලීය ජල වාෂ්ප සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර **සල්ෆියුරික් අම්ලය (`H2SO4`)** සහ **නයිට්‍රික් අම්ලය (`HNO3`)** සාදා වැසි ජලයේ pH අගය `5.6` ට වඩා පහළ දමයි → වනාන්තර මැරීම, පසෙන් `Ca2+/Mg2+` ක්ෂීරණය වී විෂ `Al3+` නිදහස් වීම, ජලජ මසුන් මියයෑම හා කිරිගරුඬ ගොඩනැගිලි ඛාදනය වීම සිදු වේ.
          
        
        
          04
          
            **කාන්තාරකරණය (Desertification) සහ සුපෝෂණය (Eutrophication):**
            වනාන්තර හෙළි කිරීම, අධික තෘණ කැවීම හා දේශගුණික විපර්යාස නිසා වියළි හා අර්ධ ශුෂ්ක ඉඩම්වල ඵලදායිතාව ස්ථිරවම බිඳ වැටීම **කාන්තාරකරණයයි**. කෘෂි රසායනික පොහොරවල **නයිට්‍රේට (`NO3-`) හා පොස්ෆේට (`PO43-`)** ජලාශවලට සේදී ගොස් ඇල්ගී හා සයනොබැක්ටීරියා අධිවර්ධනය (Algal bloom) වී ජලයේ දියවූ ඔක්සිජන් අවසන් වීම **සුපෝෂණයයි**.
          
        
      

      
## 3. සංරක්ෂණ ක්‍රම සහ ජාත්‍යන්තර පාරිසරික සම්මුති වගුව (NIE 8.5.1)

      MCQ සහ II පත්‍රයේ කෙටි ප්‍රශ්නවලදී 100%ක්ම ලකුණු ගන්න මේ ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම් වගුව හොඳටම මතක තියාගන්න:

      
        | 
          
            ජාත්‍යන්තර සම්මුතිය / ප්‍රඥප්තිය 
            | ප්‍රධාන අරමුණ සහ ශ්‍රී ලාංකික අදාළත්වය 
          

        
        
          
            | **1. CITES සම්මුතිය (1975)** 
            | වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්වූ වන සතුන් හා ශාක විශේෂවල (සහ ඇත්දළ, කොටි සම්, මඩු *Cycas* වැනි කොටස්වල) **ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම පාලනය හා නියාමනය කිරීම**. 
          

          
            | **2. ජෛව විවිධත්ව සම්මුතිය — CBD (1992 රියෝ)** 
            | ප්‍රධාන අරමුණු 3කි: (1) ජෛව විවිධත්වය සංරක්ෂණය, (2) එහි සංඝටක තිරසර ලෙස භාවිතය, සහ (3) ප්‍රවේණික සම්පත්වලින් ලැබෙන ප්‍රතිලාභ සාධාරණ හා සමානාත්මතාවෙන් බෙදා ගැනීම. 
          

          
            | **3. රැම්සාර් (Ramsar) සම්මුතිය (1971)** 
            | ජලජ පක්ෂීන්ගේ වාසස්ථාන ඇතුළු **ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමක් ඇති තෙත්බිම් සංරක්ෂණය හා නැණවත් පරිහරණය** (ලංකාවේ තෙත්බිම් 6: බුන්දල, ආනවිලුන්දාව, මාදු ගඟ, වන්කාලෙයි, කුමන, විල්පත්තුව). 
          

          
            | **4. මාර්පෝල් (MARPOL) සම්මුතිය** 
            | නෞකා මගින් තෙල්, රසායනික හා අපද්‍රව්‍ය මුදාහැරීමෙන් සිදුවන **සමුද්‍ර දූෂණය වැළැක්වීම**. 
          

          
            | **5. මොන්ට්‍රියල් ප්‍රඥප්තිය (Montreal Protocol — 1987)** 
            | **ඕසෝන් ස්තරය හායනය කරන ද්‍රව්‍ය (CFC, හැලෝන)** නිෂ්පාදනය හා භාවිතය ක්‍රමයෙන් නතර කිරීම. 
          

          
            | **6. කියෝතෝ සම්මුතිය (1997) සහ පැරිස් ගිවිසුම (2015)** 
            | **හරිතාගාර වායු විමෝචනය අඩු කර ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑම සීමා කිරීම** (පැරිස් ගිවිසුමෙන් ගෝලීය උෂ්ණත්ව වැඩිවීම `2°C / 1.5°C` ට මෙපිටින් තබාගැනීමට එකඟ විය). 
          

          
            | **7. බාසල් සම්මුතිය (Basel Convention — 1989)** 
            | **උපද්‍රවකාරී අපද්‍රව්‍ය (Hazardous wastes — ඊයම්, රසදිය, විද්‍යුත් අපද්‍රව්‍ය, සායනික අපද්‍රව්‍ය)** දේශසීමා හරහා ප්‍රවාහනය හා බැහැර කිරීම පාලනය කිරීම. 
          

        
      

      
        🇱🇰 ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන ජාතික පාරිසරික නීති 02 (NIE 8.5.1)
        
          
            **වන සත්ත්ව හා වෘක්ෂලතා ආරක්ෂක ආඥා පනත (FFPO)**
            වනජීවී සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව මගින් ක්‍රියාත්මක කෙරේ — ජාතික වනෝද්‍යාන, දැඩි ස්වාභාවික රක්ෂිත, අභයභූමි සහ ආරක්ෂිත ශාක/සත්ත්ව විශේෂ නීතියෙන් ආරක්ෂා කරයි.
          
          
            **ජාතික පාරිසරික පනත (NEA — 1980)**
            **මධ්‍යම පරිසර අධිකාරිය (CEA)** පිහිටුවන ලද පනතයි — කර්මාන්ත සඳහා පරිසර ආරක්ෂණ බලපත්‍ර (EPL) සහ සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සඳහා **පාරිසරික බලපෑම් තක්සේරුව (EIA)** අනිවාර්ය කරයි!
          
          
            **පාරිසරික පියසටහන හා කාබන් පියසටහන**
            මිනිසෙකු පරිභෝජනය කරන සම්පත් හා අපද්‍රව්‍ය අවශෝෂණයට අවශ්‍ය ජෛව ඵලදායී භූමි/ජල ප්‍රමාණය පාරිසරික පියසටහන වන අතර මුදාහරින මුළු හරිතාගාර වායු ප්‍රමාණය (CO2 සමක ටොන්) කාබන් පියසටහනයි.
          
          
            **සම්මුති මතක කෙටි යතුර**
            **CITES** = වෙළෙඳාම • **Ramsar** = තෙත්බිම් • **Montreal** = ඕසෝන් (CFC) • **Kyoto/Paris** = හරිතාගාර වායු • **Basel** = උපද්‍රවකාරී කසළ • **MARPOL** = නැව්/සමුද්‍ර.
          
        
      

      
        **✅ පාඩම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
        හරිතාගාර ආචරණය සහ ඕසෝන් වියන හායනය පටලවා ගන්න එපා! ඕසෝන් සිදුර තුළින් එන්නේ තාපය නෙමෙයි — **`UV-B` කිරණයි** (මොන්ට්‍රියල් ප්‍රඥප්තිය). ගෝලීය උණුසුම ඇති වෙන්නේ `CO2` හා `CH4` මගින් **අධෝරක්ත (IR) තාප කිරණ** රඳවා ගැනීම නිසයි (කියෝතෝ/පැරිස් ගිවිසුම්)!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) "ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් කලාපයක්" (Biodiversity Hotspot) ලෙස ප්‍රදේශයක් නම් කිරීමට සපුරාලිය යුතු නිර්ණායක දෙක සඳහන් කරන්න. (ආ) ශ්‍රී ලංකාවේ ජලජ හා භෞමික ආක්‍රමණික ආගන්තුක විශේෂ (IAS) දෙක බැගින් නම් කර ඒවායින් සිදුවන පාරිසරික හානි පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) 1. අවම වශයෙන් සනාල ශාක විශේෂ 1,500ක් (ලෝක සනාල ශාකවලින් 0.5%ක්) එම කලාපයට ඒකදේශීය වීම; 2. මුල් ප්‍රාථමික ස්වාභාවික වෘක්ෂලතාවෙන් 70%ක් හෝ ඊට වැඩි ප්‍රමාණයක් විනාශ වී තිබීම.; (ආ) ජලජ IAS: Salvinia molesta (සැල්වීනියා), Eichhornia crassipes (ජපන් ජබර), දේදුනු ට්‍රවුට් / ටැංකි සුද්දා. භෞමික IAS: Lantana camara (ගඳපාන), Mimosa pigra (යෝධ නිදිකුම්බා), Prosopis juliflora (කලපු අන්දර).; දේශීය විශේෂ සමඟ ආලෝකය, අවකාශය හා ආහාර සඳහා තරග කර දේශීය හා ආවේණික විශේෂ විस्थाපනය කිරීම, ආහාර ජාල බිඳ දැමීම සහ ජලාශ අවහිර කිරීම.

### Q2: 2. (අ) ස්ථානීය සංරක්ෂණය (In-situ) සහ විතැන් සංරක්ෂණය (Ex-situ) ශ්‍රී ලාංකික උදාහරණ සහිතව වෙන් කර දක්වන්න. (ආ) CITES, රැම්සාර්, මොන්ට්‍රියල්, කියෝතෝ සහ බාසල් යන අන්තර්ජාතික සම්මුතිවල මූලික අරමුණ එක බැගින් සඳහන් කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) ස්ථානීය සංරක්ෂණය: ජීවී විශේෂ ඔවුන්ගේ ස්වාභාවික වාසස්ථාන තුළම සංරක්ෂණය කිරීම (උදා: සිංහරාජය, යාල ජාතික වනෝද්‍යානය, හක්ගල දැඩි ස්වාභාවික රක්ෂිතය). විතැන් සංරක්ෂණය: ස්වාභාවික වාසස්ථානයෙන් පිටතදී සංරක්ෂණය කිරීම (උදා: පේරාදෙණිය උද්භිද උද්‍යානය, දෙහිවල සත්ත්වෝද්‍යානය, ගන්නොරුව PGRC බීජ/ජාන බැංකුව).; (ආ) CITES: තර්ජනයට ලක්වූ වන ජීවීන්ගේ ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම පාලනය; රැම්සාර්: තෙත්බිම් සංරක්ෂණය; මොන්ට්‍රියල්: ඕසෝන් හායන ද්‍රව්‍ය (CFC) ඉවත් කිරීම; කියෝතෝ: හරිතාගාර වායු විමෝචනය අඩු කිරීම; බාසල්: උපද්‍රවකාරී අපද්‍රව්‍ය දේශසීමා හරහා ප්‍රවාහනය පාලනය.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: පහත දැක්වෙන විශේෂ අතුරින් ශ්‍රී ලංකාවේ "අවශිෂ්ට විශේෂයක්" (Relict species) ලෙස සැලකෙන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) ශ්‍රී ලංකා වළි කුකුළා (<i>Gallus lafayettii</i>)
- [✓] (2) පාද රහිත උභයජීවී <i>Ichthyophis</i> / බ්‍රැකියෝපෝඩා <i>Lingula</i>
- [ ] (3) සියක්කාරයා (Greater Flamingo)
- [ ] (4) ගඳපාන (<i>Lantana camara</i>)
> **පැහැදිලි කිරීම:** අතීත භූ විද්‍යාත්මක යුගවලදී පෘථිවිය පුරා පුළුල්ව ව්‍යාප්තව හා විවිධාංගීකරණය වී සිටි නමුත්, පසුකාලීන දේශගුණික හා මහද්වීපික වෙනස්වීම් හමුවේ වෙනත් ප්‍රදේශවලින් වඳවී ගොස් අද ඉතා සීමිත භූගෝලීය ප්‍රදේශයක පමණක් ආදි ලක්ෂණ සහිතව ඉතිරිව සිටින විශේෂ <b>අවශිෂ්ට විශේෂ (Relict species)</b> ලෙස හැඳින්වෙනවා. පාද රහිත උභයජීවී ගණයක් වන <b><i>Ichthyophis</i></b>, කලපු මඩෙහි වෙසෙන බ්‍රැකියෝපෝඩාවෙකු වන <b><i>Lingula</i></b> සහ <i> Hortonia</i> ශාකය ශ්‍රී ලංකාවේ හමුවන ප්‍රධානතම අවශිෂ්ට විශේෂ වේ! ශ්‍රී ලංකා වළි කුකුළා (<i>Gallus lafayettii</i>) යනු ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් සීමා වූ <b>ආවේණික (Endemic)</b> විශේෂයක් වන අතර, සියක්කාරයා <b>පර්යටන (Migratory)</b> පක්ෂියෙකුද, ගඳපාන (<i>Lantana camara</i>) <b>ආක්‍රමණික ආගන්තුක</b> ශාකයක්ද වේ.

### MCQ 2: ඕසෝන් ස්තරය හායනය කරන රසායනික ද්‍රව්‍ය (CFC, හැලෝන) භාවිතය ක්‍රමයෙන් නතර කිරීම සඳහා ඇති කරගත් ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම කුමක්ද?
- [ ] (1) කියෝතෝ සම්මුතිය
- [✓] (2) මොන්ට්‍රියල් ප්‍රඥප්තිය (Montreal Protocol)
- [ ] (3) බාසල් සම්මුතිය
- [ ] (4) රැම්සාර් සම්මුතිය
> **පැහැදිලි කිරීම:** අපවර්තී ගෝලයේ (Stratosphere) පිහිටි පාරජම්බුල (UV) කිරණ පෙරා හරින ආරක්ෂිත <b>ඕසෝන් ස්තරය (O<sub>3</sub>)</b> ක්ෂය කරන ක්ලෝරොෆ්ලෝරොකාබන් (<b>CFC</b>), හැලෝන සහ මෙතිල් බ්‍රෝමයිඩ් වැනි ඕසෝන්-හායක රසායනික ද්‍රව්‍ය (ODS) නිෂ්පාදනය හා භාවිතය අදියරෙන් අදියර නතර කිරීම සඳහා 1987 දී අත්සන් තැබූ අතිසාර්ථක ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම වන්නේ <b>මොන්ට්‍රියල් ප්‍රඥප්තියයි (Montreal Protocol)</b>! අනෙක් සම්මුති සමඟ මෙය කිසිවිටෙක පටලවා ගන්න එපා: <b>කියෝතෝ සම්මුතිය</b> (1997) ගෝලීය උණුසුම ඇති කරන හරිතාගාර වායු (CO<sub>2</sub>, CH<sub>4</sub>) විමෝචනය අඩු කිරීමටත්, <b>බාසල් සම්මුතිය</b> උපද්‍රවකාරී අපද්‍රව්‍ය දේශසීමා හරහා ප්‍රවාහනය පාලනයටත්, <b>රැම්සාර් සම්මුතිය</b> ජාත්‍යන්තර තෙත්බිම් සංරක්ෂණයටත් අදාළ වේ.

### MCQ 3: අම්ල වැසි (Acid rain) ඇතිවීමට ප්‍රධාන වශයෙන්ම දායක වන වායු දූෂක යුගලය කුමක්ද?
- [ ] (1) CH<sub>4</sub> සහ CFC
- [✓] (2) SO<sub>2</sub> සහ NO<sub>x</sub> (සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් හා නයිට්‍රජන් ඔක්සයිඩ)
- [ ] (3) O<sub>3</sub> සහ CO
- [ ] (4) N<sub>2</sub> සහ Ar
> **පැහැදිලි කිරීම:** ගල් අඟුරු හා ඛනිජ තෙල් වැනි ෆොසිල ඉන්ධන දහනයෙන්, තාප විදුලි බලාගාරවලින් හා වාහන දුමෙන් වායුගෝලයට නිදහස් වන <b>සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් (SO<sub>2</sub>)</b> සහ <b>නයිට්‍රජන් ඔක්සයිඩ (NO<sub>x</sub> — NO හා NO<sub>2</sub>)</b> වායුගෝලීය ජල වාෂ්ප හා ඔක්සිජන් සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර ප්‍රබල <b>සල්ෆියුරික් අම්ලය (H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>)</b> සහ <b>නයිට්‍රික් අම්ලය (HNO<sub>3</sub>)</b> සාදනවා. මේවා වැසි ජලය සමඟ පොළොවට පතිත වීමෙන් වැසි ජලයේ pH අගය සාමාන්‍ය <b>5.6 ට වඩා පහත වැටීම</b> <b>අම්ල වැසි (Acid rain)</b> ලෙස හැඳින්වෙන අතර ඉන් වනාන්තරවලට, ජලජ ජීවීන්ට හා පාංශු පෝෂකවලට දැඩි හානි සිදුවෙනවා! CH<sub>4</sub> හරිතාගාර වායුවක්ද CFC ඕසෝන් හායකයක්ද වන අතර, CO රුධිරයේ O<sub>2</sub> පරිවහනය අවහිර කරන විෂ වායුවකි; N<sub>2</sub> හා Ar සාමාන්‍ය වාතයේ නිෂ්ක්‍රිය සංඝටක වේ.

### MCQ 4: IUCN රතු දත්ත ග්‍රන්ථයට අනුව "තර්ජනයට ලක් වූ විශේෂ" (Threatened species) යටතට ගැනෙන කාණ්ඩ තුන නිවැරදිව දැක්වෙන්නේ කවර වරණයේද?
- [ ] (1) EX, EW සහ CR
- [✓] (2) CR (අතිශයින් අන්තරායට ලක් වූ), EN (අන්තරායට ලක් වූ) සහ VU (අන්තරායට ලක් වීමට ඉඩ ඇති)
- [ ] (3) NT, LC සහ DD
- [ ] (4) EW, EN සහ LC
> **පැහැදිලි කිරීම:** ලෝක සංරක්ෂණ සංගමයේ (<b>IUCN</b>) රතු දත්ත ලේඛන නිර්ණායකවලට අනුව ස්වාභාවික පරිසරය තුළ වඳවී යෑමේ ඉහළ අවදානමකට මුහුණ පා සිටින <b>'තර්ජනයට ලක් වූ විශේෂ' (Threatened species)</b> යන නිල පොදු නාමය යටතට ගැනෙන්නේ කාණ්ඩ තුනක් පමණයි: (1) <b>CR — අතිශයින් අන්තරායට ලක් වූ (Critically Endangered)</b>, (2) <b>EN — අන්තරායට ලක් වූ (Endangered)</b>, සහ (3) <b>VU — අන්තරායට ලක් වීමට ඉඩ ඇති (Vulnerable)</b> යන කාණ්ඩ තුනයි! අනෙක් කේතවල අර්ථය වෙන් කරගන්න: <b>EX</b> (Extinct — මිහිමතින් සම්පූර්ණයෙන් නෂ්ට වූ) සහ <b>EW</b> (Extinct in the Wild — වනයෙන් නෂ්ට වූ) දැනටමත් ස්වාභාවික පරිසරයෙන් වඳවී අවසන් කාණ්ඩ වන අතර, <b>NT</b> (තර්ජනයට ආසන්න), <b>LC</b> (අවම සැලකිල්ලක් යොමු වූ) සහ <b>DD</b> (දත්ත ඌන) යන කාණ්ඩ තර්ජනයට ලක්වූ කාණ්ඩ 3ට අයත් නොවේ.

### MCQ 5: උපද්‍රවකාරී අපද්‍රව්‍ය (Hazardous wastes) රටවල් අතර දේශසීමා හරහා ප්‍රවාහනය හා බැහැර කිරීම පාලනය කරන ජාත්‍යන්තර සම්මුතිය කුමක්ද?
- [ ] (1) CITES සම්මුතිය
- [✓] (2) බාසල් සම්මුතිය (Basel Convention)
- [ ] (3) MARPOL සම්මුතිය
- [ ] (4) CBD සම්මුතිය
> **පැහැදිලි කිරීම:** කාර්මික රසායනික විෂ ද්‍රව්‍ය, බැර ලෝහ (රසදිය, ඊයම්, කැඩ්මියම්) සහ ඉලෙක්ට්‍රොනික අපද්‍රව්‍ය වැනි <b>උපද්‍රවකාරී අපද්‍රව්‍ය (Hazardous wastes)</b> එක් රටක සිට තවත් රටකට (විශේෂයෙන් දියුණු රටවල සිට දියුණු වෙමින් පවතින රටවලට) දේශසීමා හරහා ප්‍රවාහනය කිරීම හා අනාරක්ෂිතව බැහැර කිරීම පාලනය කිරීම සඳහා 1989 දී අත්සන් තැබූ ජාත්‍යන්තර ගිවිසුම වන්නේ <b>බාසල් සම්මුතියයි (Basel Convention)</b>! අනෙක් සම්මුති තුනේ අරමුණු මීට වෙනස්ය: <b>CITES සම්මුතිය</b> මගින් වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්වූ වන සතුන් හා ශාකවල ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳාම පාලනය කරයි; <b>MARPOL සම්මුතිය</b> නෞකා මගින් සිදුවන සමුද්‍ර තෙල් හා අපද්‍රව්‍ය දූෂණය වැළැක්වීමටත්, <b>CBD (ජෛව විවිධත්ව සම්මුතිය)</b> ගෝලීය ජෛව විවිධත්ව සංරක්ෂණය හා තිරසර භාවිතයටත් අදාළ වේ.

### MCQ 6: පහත සඳහන් ඒවා අතුරින් "විතැන් සංරක්ෂණ" (Ex-situ conservation) ක්‍රමයක් වන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) සිංහරාජ ලෝක උරුම වනාන්තරය ආරක්ෂා කිරීම
- [✓] (2) ගන්නොරුව පැළෑටි ප්‍රවේණි සම්පත් මධ්‍යස්ථානයේ (PGRC) බීජ හා ජාන බැංකු පවත්වා ගැනීම
- [ ] (3) හක්ගල දැඩි ස්වාභාවික රක්ෂිතය පවත්වා ගැනීම
- [ ] (4) බුන්දල ජාතික වනෝද්‍යානය ප්‍රකාශයට පත් කිරීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** ජෛව විවිධත්ව සංරක්ෂණය ප්‍රධාන වශයෙන් <b>ස්ථානීය සංරක්ෂණය (In-situ)</b> සහ <b>විතැන් සංරක්ෂණය (Ex-situ)</b> ලෙස දෙයාකාර වෙනවා. ජීවීන් හෝ ඔවුන්ගේ ප්‍රවේණික ද්‍රව්‍ය ස්වාභාවික වාසස්ථානයෙන් පිටතට ගෙනැවිත් පාලිත තත්ත්ව යටතේ ආරක්ෂා කිරීම <b>විතැන් සංරක්ෂණය</b> වන අතර, <b>ගන්නොරුව පැළෑටි ප්‍රවේණි සම්පත් මධ්‍යස්ථානයේ (PGRC)</b> බීජ බැංකු, ක්ෂේත්‍ර ජාන බැංකු හා පටක රෝපණ එකතු මෙන්ම උද්භිද උද්‍යාන (පේරාදෙණිය, හක්ගල, හෙනරත්ගොඩ), සත්ත්වෝද්‍යාන හා ශුක්‍ර/කලල බැංකු ඊට අයත් වේ! සිංහරාජ ලෝක උරුම වනාන්තරය, හක්ගල දැඩි ස්වාභාවික රක්ෂිතය සහ බුන්දල ජාතික වනෝද්‍යානය යන තුනම ජීවීන් ඔවුන්ගේ ස්වාභාවික පරිසර පද්ධතිය තුළදීම ආරක්ෂා කරන <b>ස්ථානීය (In-situ) සංරක්ෂණ</b> ක්‍රම වේ.

### MCQ 7: හෝර්ටන් තැන්නේ සීතල දිය පහරවලට බ්‍රිතාන්‍ය යුගයේදී හඳුන්වා දුන් අතර දේශීය ජලජ ජීවීන්ට තර්ජනයක් වී ඇති ආක්‍රමණික මත්ස්‍ය විශේෂය කුමක්ද?
- [ ] (1) බන්දුල පෙතියා (<i>Puntius bandula</i>)
- [✓] (2) දේදුනු ට්‍රවුට් (<i>Oncorhynchus mykiss</i> / Rainbow trout)
- [ ] (3) මුහුදු ඌරා
- [ ] (4) දන්ඩියා
> **පැහැදිලි කිරීම:** යටත් විජිත යුගයේදී විනෝදාත්මක මසුන් ඇල්ලීම (Sport fishing) සඳහා හෝර්ටන් තැන්නේ සිසිල් කඳුකර දිය පහරවලට බාහිරින් හඳුන්වා දෙන ලද <b>දේදුනු ට්‍රවුට් (Rainbow trout — <i>Oncorhynchus mykiss</i>)</b> මත්ස්‍යයා අද වන විට එම පරිසර පද්ධතියේ භයානක <b>ආක්‍රමණික ආගන්තුක විශේෂයක් (Invasive alien species)</b> බවට පත්ව සිටිනවා! මාංසභක්ෂක විලෝපිකයෙකු වන ට්‍රවුට් මත්ස්‍යයා හෝර්ටන් තැන්නටම ආවේණික මිරිදිය කකුළුවන්, ඉස්ගෙඩියන්, මිරිදිය ඉස්සන් හා දේශීය මසුන් ආහාරයට ගනිමින් දේශීය ජෛව විවිධත්වය විනාශ කරයි. <b>බන්දුල පෙතියා (<i>Puntius bandula</i>)</b> යනු කෑගල්ල ගලපිටමඩ කුඩා දිය පහරකට පමණක් සීමා වූ ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික CR (අතිශයින් අන්තරායට ලක්වූ) දේශීය මත්ස්‍යයෙකි; දන්ඩියා දේශීය මිරිදිය මත්ස්‍යයෙකු වන අතර මුහුදු ඌරා සමුද්‍ර ක්ෂීරපායියෙකි.

### MCQ 8: ශ්‍රී ලංකාවේ බුන්දල ජාතික වනෝද්‍යානය තුළ ශීඝ්‍රයෙන් පැතිරෙමින් දේශීය වෘක්ෂලතා විනාශ කරන ආක්‍රමණික ශාක විශේෂය කුමක්ද?
- [ ] (1) හොර (<i>Dipterocarpus zeylanicus</i>)
- [✓] (2) කලපු අන්දර (<i>Prosopis juliflora</i>) සහ පතොක් (<i>Opuntia dillenii</i>)
- [ ] (3) මහ රත්මල් (<i>Rhododendron arboreum</i>)
- [ ] (4) නා (<i>Mesua ferrea</i>)
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශ්‍රී ලංකාවේ පළමු රැම්සාර් තෙත්බිම වන <b>බුන්දල ජාතික වනෝද්‍යානයේ</b> ශුෂ්ක-වියළි කලපු හා ලඳු කැලෑ පරිසර පද්ධතියට එල්ල වී ඇති දරුණුතම ජෛව විවිධත්ව තර්ජනයක් වන්නේ <b>කලපු අන්දර (<i>Prosopis juliflora</i>)</b> සහ <b>කටු පතොක් (<i>Opuntia dillenii</i>)</b> යන ආක්‍රමණික ආගන්තුක ශාක දෙවර්ගය ශීඝ්‍රයෙන් පැතිර යෑමයි! මෙම කටු සහිත ශාක ඝන ලෙස වැවීමෙන් දේශීය ශාක යටපත් වන අතර අලි ඇතුන් ඇතුළු ශාකභක්ෂක වන සතුන්ගේ තෘණබිම් සහ ජලජ පක්ෂීන්ගේ වාසස්ථානද අහිමි වී යනවා. අනෙක් ශාක තුනම ශ්‍රී ලංකාවේ දේශීය/ආවේණික ශාක වේ: <b>හොර (<i>Dipterocarpus zeylanicus</i>)</b> හා <b>නා (<i>Mesua ferrea</i>)</b> තෙත් පහතරට වනාන්තරවලත්, <b>මහ රත්මල් (<i>Rhododendron arboreum</i>)</b> ඉහළ කඳුකර තෙත් පතන හා වලාකුළු වනාන්තරවලත් වැඩේ.
