08.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රවිශාඛා විද්යාලය — අවසාන වාර පරීක්ෂණය (2025)
1. ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යෑම හේතුවෙන් සාගර ජලයේ උෂ්ණත්වය ඉහළ ගිය විට කොරල් බුහුබාවන් තුළ වෙසෙන කවර සහජීවී ජීවීන් ඉවත් වීම නිසා "කොරල් විරංජනය" (Coral bleaching) සිදු වේද?
විවරණය: කොරල් පර ගොඩනගන නිඩාරියා වංශයේ කොරල් බුහුබාවන්ගේ (Coral polyps) පටක තුළ ප්රභාසංශ්ලේෂක ඩයිනොෆ්ලැජලේටා ඇල්ගී විශේෂයක් වන සූසැන්තෙලේ (Zooxanthellae) අන්යෝන්යාධාර සහජීවනයෙන් ජීවත් වෙමින් කොරල්වලට ආහාර (ප්රභාසංශ්ලේෂණ ඵල), O2 සහ අලංකාර වර්ණ ලබා දෙනවා. හරිතාගාර ආචරණය හා ගෝලීය උණුසුම නිසා සාගර ජලයේ උෂ්ණත්වය 1–2 °C කින් පමණ ඉහළ යෑම සහ සාගර ආම්ලිකකරණය හමුවේ ආතතියට පත් කොරල් බුහුබාවන් විසින් මෙම Zooxanthellae ඇල්ගී තම පටකවලින් පිටතට නෙරපා හැරීම නිසා සුදු පැහැති CaCO3 සැකිල්ල පමණක් දිස්වන කොරල් විරංජනය (Coral bleaching) සිදු වී පරය මියයයි! Rhizobium රනිල මූල ගැටිතිවලත් මයිකොරයිසා භෞමික ශාක මුල් සමඟත් සහජීවනය කරයි. 08.2🎓 A/L විභාග ප්රශ්නඅ.පො.ස. (උ.පෙළ) පසුගිය විභාග — 2025 (2025)
2. සාමාන්ය පිරිසිදු වැසි ජලයේ pH අගය වායුගෝලීය CO2 දියවීමෙන් සෑදෙන දුබල කාබනික් අම්ලය නිසා ~5.6ක් පමණ වේ. අම්ල වැසි (Acid rain — pH < 5.6) ඇති වීමට සෘජුවම හේතු වන ප්රධාන වායු දූෂක යුගලය සහ ඒවායින් සෑදෙන ප්රබල අම්ල මොනවාද?
විවරණය: වායුගෝලයේ ස්වාභාවිකව ඇති CO2 වායුව වැසි ජලයේ දියවීමෙන් දුබල කාබනික් අම්ලය (H2CO3) සෑදෙන නිසා දූෂණය නොවූ පිරිසිදු වැසි ජලයේ පවා pH අගය ~5.6ක් පමණ සුළු ආම්ලික අගයක් ගනී. එබැවින් අම්ල වැසි (Acid rain) ලෙස හැඳින්වෙන්නේ pH අගය 5.6 ට වඩා පහළ බැස ඇති වර්ෂාවයි! ගල්අඟුරු හා බොරතෙල් දහනය කරන විදුලි බලාගාර හා කර්මාන්තශාලාවලින් පිටවන සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් (SO2) සහ මෝටර් රථ එන්ජින්වල ඉහළ උෂ්ණත්ව දහනයෙන් පිටවන නයිට්රජන් ඔක්සයිඩ (NO සහ NO2 / NOx) වායුගෝලීය ජල වාෂ්ප හා O2 සමඟ ප්රතික්රියා කර ප්රබල අම්ල වන සල්ෆියුරික් අම්ලය (H2SO4) සහ නයිට්රික් අම්ලය (HNO3) සෑදීම මීට සෘජු හේතුවයි. 08.2🎓 A/L විභාග ප්රශ්නඅ.පො.ස. (උ.පෙළ) පසුගිය විභාග — 2024 (2024)
3. ජාත්යන්තර සංරක්ෂණ නිර්ණායකවලට අනුව යම් භූගෝලීය ප්රදේශයක් ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් කලාපයක් (Biodiversity hotspot) ලෙස නම් කිරීම සඳහා සපුරාලිය යුතු මූලික නිර්ණායක දෙක කුමක්ද?
විවරණය: නෝමන් මයර්ස් සහ Conservation International මගින් ලෝකයේ ප්රමුඛ සංරක්ෂණ අවධානය යොමු කළ යුතු ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් කලාප (Biodiversity hotspots — ලොව කලාප 36ක් පමණ ඇත) නම් කිරීම සඳහා දැඩි ප්රමාණාත්මක නිර්ණායක දෙකක් භාවිත කෙරේ: (1) ඉහළ ශාක ඒකදේශීයත්වය — එම කලාපය තුළ ලෝකයේ මුළු සනාල ශාක විශේෂවලින් අවම වශයෙන් 0.5%ක් හෙවත් සනාල ශාක විශේෂ 1,500ක්වත් ඒකදේශීය (Endemic) විය යුතුය; සහ (2) දැඩි වාසස්ථාන හායන තර්ජනය — එම කලාපයේ මුලින් පැවති ප්රාථමික ස්වාභාවික වෘක්ෂලතා ආවරණයෙන් අවම වශයෙන් 70%ක් හෝ ඊට වැඩි ප්රමාණයක් දැනටමත් අහිමි වී තිබිය යුතුය! 'බටහිර ඝාට්ස් සහ ශ්රී ලංකාව' යනු මෙම නිර්ණායක දෙකම සපුරන ලෝක උණුසුම් කලාපයකි. 08.2🏛️ පළාත් වාර විභාගබස්නාහිර පළාත් අවසන් වාර පරීක්ෂණය — 2024 (2024)
4. ශ්රී ලංකාවේ වෙසෙන පහත සඳහන් සත්ත්ව හා ශාක විශේෂ ඔවුන් අයත් වන නිවැරදි පාරිසරික කාණ්ඩය සමඟ ගළපා ඇති වරණය කුමක්ද?
විවරණය: ශ්රී ලංකාවේ ජීවීන් ඔවුන්ගේ භූගෝලීය සම්භවය හා ව්යාප්තිය අනුව කාණ්ඩ හතරකට වෙන් කරන ආකාරය නිදසුන් සහිතව හොඳින් මතක තබා ගන්න: (1) ඒකදේශීය (Endemic) — මිහිමත ශ්රී ලංකාවේ පමණක් ස්වාභාවිකව හමුවන විශේෂ (උදා: ශ්රී ලංකා වළි කුකුළා, කැහිබෙල්ලා, කළු වඳුරා, හොර, බන්දුල පෙතියා); (2) දේශීය (Indigenous / Native) — මිනිස් මැදිහත්වීමකින් තොරව ස්වාභාවිකව ශ්රී ලංකාවේ මෙන්ම වෙනත් රටවලද වෙසෙන විශේෂ (උදා: කොහොඹ, කබරගොයා, පොල්කිච්චා); (3) පර්යටන (Migratory) — ශීත සෘතුව මඟහැරීමට වාර්ෂිකව මෙරටට පැමිණ ආපසු යන විශේෂ (උදා: අවිච්චියා / Indian Pitta, සියක්කාරයා, අඳුරු නිල් මැසිමාරා); (4) ආක්රමණික ආගන්තුක (IAS) — දේදුනු ට්රවුට්, ටැංකි සුද්දා, ගඳපාන, සැල්වීනියා. 08.2🏛️ පළාත් වාර විභාගදකුණු පළාත් අවසන් වාර පරීක්ෂණය — 2024 (2024)
5. මිරිදිය වැවකට කෘෂිකාර්මික පොහොර (නයිට්රේට් හා පොස්ෆේට්) අධිකව සේදී යෑමෙන් සුපෝෂණය (Eutrophication) සිදු වූ විට ජලාශයේ මසුන් තොග වශයෙන් මිය යෑමට සෘජුතම හේතුව කුමක්ද?
විවරණය: මිරිදිය ජලාශයක සුපෝෂණය (Eutrophication) සිදු වී මසුන් මිය යන ක්රියාදාමයේ පියවර අනුපිළිවෙළ නිවැරදිව තේරුම් ගන්න: කෘෂි පොහොර, සබන්/ක්ෂාලක හා මල අපද්රව්ය මගින් ජලයේ නයිට්රේට් (NO3−) සහ පොස්ෆේට් (PO43−) සාන්ද්රණය අධික ලෙස ඉහළ යයි → ඒකසෛලික ඇල්ගී හා සයනොබැක්ටීරියා ජල මතුපිට ඝන කොළ පැහැ තට්ටුවක් ලෙස පුපුරා වැඩේ (ඇල්ගී උඩුවියන / Algal bloom) → හිරු එළිය පතුලට නොලැබීමෙන් ගිලුණු ජලජ ශාක මිය යයි → කෙටි ආයු කාලයකින් මිය යන විශාල ඇල්ගී ස්කන්ධය පතුලට වැටී ස්වායු වියෝජක බැක්ටීරියා මගින් වියෝජනය කිරීමේදී ජලයේ දියවූ ඔක්සිජන් (DO) ශීඝ්රයෙන් වැය වී BOD අගය ඉහළ යයි → ඔක්සිජන් හිඟවීම (Hypoxia) හා Microcystis වැනි සයනොබැක්ටීරියා ධූලක නිසා මසුන් තොග වශයෙන් මිය යයි! 08.2🏛️ පළාත් වාර විභාගමධ්යම පළාත් පෙරහුරු විභාගය — 2024 (2024)
6. ඇත්දළ, කොටි සම්, කැස්බෑ කටු, දුර්ලභ උඩවැඩියා (Orchids) සහ මඩු ශාක (Cycas) වැනි වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්වූ වනජීවී හා ශාක විශේෂවල ජාත්යන්තර වාණිජ වෙළෙඳාම නියාමනය හා තහනම් කිරීම සඳහා ක්රියාත්මක වන ගිවිසුම කුමක්ද?
විවරණය: වනජීවී දඩයම සහ නීති විරෝධී ජාත්යන්තර වෙළෙඳාම (අධිපරිභෝජනය) නිසා විශේෂ වඳවී යෑම වැළැක්වීම සඳහා 1973 දී අත්සන් තබා 1975 දී බලාත්මක වූ ජාත්යන්තර ගිවිසුම වන්නේ CITES සම්මුතියයි (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora — වොෂින්ටන් සම්මුතිය)! මෙමගින් ඇත්දළ, කොටි/දිවි සම්, රයිනෝ අං, කැස්බෑ කටු, කොරල්, අගාවුඩ් (වල්ලපට්ටා), දුර්ලභ උඩවැඩියා (Orchids) හා මඩු ශාක වැනි විශේෂ 38,000කට අධික සංඛ්යාවක් ආරක්ෂණ මට්ටම අනුව උපලේඛන තුනකට (Appendices I, II, III) වර්ග කර දේශසීමා හරහා සිදු කරන ආනයන හා අපනයන දැඩි බලපත්ර ක්රමයකින් පාලනය හෝ තහනම් කෙරේ. (MARPOL නැව් දූෂණයටද, වියනා සම්මුතිය ඕසෝන් ස්තරය ආරක්ෂා කිරීමටද අදාළ වේ). 08.2🏛️ පළාත් වාර විභාගවයඹ පළාත් පෙරහුරු විභාගය — 2024 (2024)
7. වියළි, අර්ධ-ශුෂ්ක සහ වියළි උප-ආර්ද්ර කලාපවල දේශගුණික විචල්යතා සහ මානව ක්රියාකාරකම් (වන හෙළි කිරීම, අධික ලෙස සතුන් ලවා තෘණ කැවීම, වැරදි වාරිමාර්ග නිසා ලවණීකරණය) හේතුවෙන් භූමියේ ජෛව ඵලදායිතාව ස්ථිරවම හායනය වීම හඳුන්වනුයේ,
විවරණය: ප්රධාන ගෝලීය පාරිසරික ගැටලුවක් වන කාන්තාරකරණය (Desertification) යනු දැනටමත් පවතින සහරා වැනි ස්වාභාවික කාන්තාර ප්රසාරණය වීම පමණක් නොවේ; වියළි, අර්ධ-ශුෂ්ක හා වියළි උප-ආර්ද්ර කලාපවල පිහිටි ඵලදායී ගොඩබිම්, දේශගුණික විපර්යාස (දිගුකාලීන නියඟ) සහ අහිතකර මානව ක්රියාකාරකම් — විශේෂයෙන්ම වනාන්තර එළි කිරීම, සීමාව ඉක්මවා ගව/එළු පට්ටි ලවා තෘණ කැවීම (Overgrazing), බෑවුම්වල නුසුදුසු වගාවෙන් සරු මතුපිට පස සේදී යෑම සහ වැරදි වාරිමාර්ග නිසා පස ලවණීකරණය (Salinization) වීම — හේතුවෙන් ශාක වැඩිය නොහැකි නිසරු මුඩු බිම් බවට ස්ථිරවම හායනය වීමයි! (මෙය වැළැක්වීමට UNCCD ජාත්යන්තර සම්මුතිය ක්රියාත්මක වේ). 08.2🏛️ පළාත් වාර විභාගසබරගමුව පළාත් පෙරහුරු විභාගය — 2024 (2024)
8. කුඹුරු ඉඩම් (ජලයෙන් යටවූ වී වගාව), වමාරා කන ගවයන්ගේ ආමාශයික පැසීම සහ විවෘත කැළිකසළ ගොඩවල් මගින් වායුගෝලයට නිදහස් වන ප්රබල හරිතාගාර වායුව කුමක්ද?
විවරණය: ගෝලීය උණුසුම ඉහළ නංවන හරිතාගාර වායු අතුරින් CO2 ට පසුව දෙවන විශාලතම දායකත්වය ලබා දෙන මීතේන් (CH4) වායුවේ එක් අණුවකට CO2 අණුවකට වඩා 25–28 ගුණයක තාප රඳවා ගැනීමේ හැකියාවක් ඇත! මීතේන් ජනනය වන්නේ ඔක්සිජන් රහිත (නිර්වායු) පරිසරවල වෙසෙන මෙතනොජනක ආකියාවන් (Methanogenic archaea) කාබනික ද්රව්ය වියෝජනය කිරීමෙනි; එහි ප්රධානතම මානව හා ස්වාභාවික ප්රභව වන්නේ ජලයෙන් යටවූ කුඹුරු ඉඩම්, ගවයන් හා බැටළුවන් වැනි වමාරා කන සතුන්ගේ (Ruminants) ආමාශයික පැසීම, විවෘත කැළිකසළ රඳවන (Landfills), ස්වාභාවික වගුරු බිම් හා ස්වාභාවික වායු/ගල්අඟුරු කැණීම්ය. (ආගන් උච්ච වායුවක් වන අතර හරිතාගාර වායුවක් නොවේ). 08.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රකොළඹ රාජකීය විද්යාලය — අවසන් වාර පරීක්ෂණය (2024) (2024)
9. 2015 වසරේදී ලෝක නායකයන් එකඟ වූ පැරිස් දේශගුණික ගිවිසුමේ (Paris Agreement) ප්රධානතම ගෝලීය උෂ්ණත්ව ඉලක්කය වූයේ කුමක්ද?
විවරණය: එක්සත් ජාතීන්ගේ දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ රාමුගත සම්මුතිය (UNFCCC) යටතේ 1997 කියෝතෝ සන්ධානයෙන් පසුව, 2015 දෙසැම්බර් මස ප්රංශයේ පැරිස් නුවරදී රටවල් 190කට අධික සංඛ්යාවක් (ශ්රී ලංකාවද ඇතුළුව) එකඟ වූ පැරිස් දේශගුණික ගිවිසුමේ (Paris Agreement) කේන්ද්රීය ඉලක්කය වන්නේ: මෙම ශතවර්ෂය තුළ පූර්ව-කාර්මික යුගයේ මට්ටමට සාපේක්ෂව ගෝලීය සාමාන්ය උෂ්ණත්ව ඉහළ යෑම 2°C ට වඩා බෙහෙවින් අඩු මට්ටමක රඳවා ගැනීම සහ එය 1.5°C සීමාව තුළට සීමා කිරීමට උපරිම ප්රයත්න දැරීමයි! ඒ සඳහා සෑම රටක්ම ෆොසිල ඉන්ධන අඩු කර පුනර්ජනනීය බලශක්තිය හා වන වගාව ප්රවර්ධනය කරන සිය 'ජාතිකව නිර්ණය කළ දායකත්ව' (NDCs) ඉදිරිපත් කර ක්රියාත්මක කළ යුතුය. 08.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රකොළඹ විශාඛා විද්යාලය — පෙරහුරු පරීක්ෂණය (2024) (2024)
10. සංරක්ෂණ වැඩසටහන් සඳහා මහජන ආකර්ෂණය, අවධානය සහ මූල්ය සහයෝගය දිනා ගැනීමේ සංකේතයක් (Symbol / Icon) ලෙස තෝරා ගන්නා ශ්රී ලංකා අලියා, ශ්රී ලංකා කොටියා හෝ යෝධ පැන්ඩා වැනි ප්රසිද්ධ විශේෂ හඳුන්වනුයේ,
විවරණය: සංරක්ෂණ ජීව විද්යාවේදී ධජයධාරී විශේෂ (Flagship species) සහ මූලස්ථාන විශේෂ (Keystone species) අතර වෙනස පැහැදිලිව වෙන් කර ගන්න: ධජයධාරී විශේෂයක් තෝරා ගනු ලබන්නේ හුදෙක් පාරිසරික ආහාර ජාලයේ භූමිකාව මත නොව, මහජනතාවගේ ආදරය, අනුකම්පාව, සංස්කෘතික බැඳීම හා ආකර්ෂණය දිනාගෙන සංරක්ෂණ ව්යාපෘති සඳහා අරමුදල් හා සහයෝගය රැස් කර ගැනීමේ සංකේතයක් (Icon / Ambassador) ලෙසයි! ලෝක වනජීවී අරමුදලේ (WWF) ලාංඡනය වන යෝධ පැන්ඩා මෙන්ම ශ්රී ලංකා අලියා, ශ්රී ලංකා කොටියා, නිල් තල්මසා සහ බෙංගාල ව්යාඝ්රයා මීට ප්රමුඛ නිදසුන් වේ; ඔවුන්ගේ විශාල වාසස්ථාන ආරක්ෂා කළ විට ඒ තුළ වෙසෙන දහස් ගණනක් අනෙකුත් කුඩා ජීවීන්ද ස්වයංක්රීයවම ආරක්ෂා වේ. 08.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රකොළඹ දේවි බාලිකා විද්යාලය — පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
11. නෞකා මගින් බොරතෙල්, හානිකර ද්රව රසායනික ද්රව්ය, අපජලය සහ ප්ලාස්ටික් කසළ සාගරයට මුදා හැරීමෙන් සිදුවන සමුද්ර දූෂණය වැළැක්වීම සඳහා ක්රියාත්මක වන ජාත්යන්තර සම්මුතිය කුමක්ද?
විවරණය: නමේ මුල් අකුරු දුටු සැණින් මෙම සම්මුතිය හඳුනාගත හැක: MARPOL = MARine POLlution (International Convention for the Prevention of Pollution from Ships — 1973/1978)! ජාත්යන්තර සමුද්රීය සංවිධානය (IMO) යටතේ ක්රියාත්මක වන මෙම ජාත්යන්තර සම්මුතිය මගින් වෙළෙඳ හා තෙල් ප්රවාහන නෞකා ධාවනයේදී මෙන්ම නැව් අනතුරුවලදී (උදා: X-Press Pearl වැනි නාවික ව්යසන) බොරතෙල්, හානිකර ද්රව රසායනික ද්රව්ය, ඇසුරුම් කළ විෂ ද්රව්ය, නැව් අපජලය, ප්ලාස්ටික් කසළ සහ නැව් එන්ජින් වායු විමෝචන සාගර පරිසරයට මුදා හැරීම වැළැක්වීම සඳහා දැඩි නීතිමය උපලේඛන 6ක් පනවා ඇත. (Basel ගොඩබිම් උපද්රවකාරී කසළ ප්රවාහනයටද, Ramsar තෙත්බිම්වලටද, Cartagena GMOs වලටද අදාළ වේ). 08.2🏫 පාසල් ප්රශ්න පත්රමහනුවර මහමායා බාලිකා විද්යාලය — පෙරහුරු විභාගය (2024) (2024)
12. වාසස්ථාන කඩ කඩ වීම (Habitat fragmentation — උදා: විශාල වනාන්තරයක් මැදින් මහාමාර්ග හා වගා බිම් ඉදිකර කුඩා වන කුට්ටිවලට වෙන් කිරීම) නිසා වනජීවී ගහනවලට සිදුවන අහිතකර බලපෑමක් නොවන්නේ කුමක්ද?
විවරණය: විශාල අඛණ්ඩ ස්වාභාවික වනාන්තරයක් මැදින් මහාමාර්ග, දුම්රිය මාර්ග, විදුලි රැහැන් තීරු හා වතු වගා ඉදිකිරීම නිසා එය කුඩා හුදකලා වන කුට්ටිවලට වෙන් වීම වාසස්ථාන කඩ කඩ වීම (Habitat fragmentation) නම් වේ. එහිදී: (1) වන මායිම් ප්රමාණය වැඩි වී හිරු රශ්මිය, සුළඟ හා ආක්රමණික ශාක ඇතුළු වන මායිම් ආචරණය (Edge effect) තීව්ර වේ; (2) අලි-ඇතුන් හා කොටියන් වැනි විශාල භූමි පරාසයක් අවශ්ය සතුන්ගේ සංක්රමණ මංකඩ අවහිර වී අලි-මිනිස් ගැටුම උග්ර වේ; (3) කුඩා වන කුට්ටි තුළ සිරවූ ගහන අතර ජාන ගැලීම (Gene flow) නතර වී ඇතුළත අභිජනනය හා ජාන ප්ලාවිතය වැඩි වීමෙන් ප්රවේණික විවිධත්වය අඩු වේ! එබැවින් 'ජාන ගැලීම හා ප්රවේණික විවිධත්වය ඉහළ යෑම' යන්න වැරදි ප්රකාශයයි.