# මිනිස් ස්නායු පද්ධතිය, මොළයේ කොටස්, ක්‍රියා විභවය සහ උපාගම සම්ප්‍රේෂණය (Human Nervous System, Brain Regions, Action Potential & Synaptic Transmission)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u05-nervous-system-brain-autonomic-action-potential-synapse/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 5
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක්, II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න කොටසක් සහ රචනා ප්‍රශ්නයක් (ලකුණු 150)
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
13 ශ්‍රේණිය ජීව විද්‍යාවේ ආරම්භක පාඩමෙන් අපි සත්ත්ව වංශ 6ක ස්නායු සංවිධානය, මිනිස් CNS හා PNS ව්‍යූහය, මොළයේ සියලු කොටස්වල නිල NIE කෘත්‍ය, අනුවේගී හා ප්‍රත්‍යනුවේගී පද්ධති, -70 mV අක්‍රිය විභවයේ සිට +35 mV ක්‍රියා විභවය දක්වා ස්නායු ආවේග සම්ප්‍රේෂණය, රසායනික උපාගමය (Acetylcholine) සහ ස්නායු රෝගාබාධ වෛද්‍යවරයෙකු කියා දෙන අයුරින් ඉගෙන ගනිමු.

*English Summary:* Complete NIE Grade 13 Biology Competencies 5.6.1–5.6.4: nervous coordination across phyla, human CNS & PNS, brain regions & functions, sympathetic vs parasympathetic divisions, resting (-70 mV) & action (+35 mV) potentials, chemical synapse (acetylcholine), reflex arc, and neurological disorders.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
ආයුබෝවන්! 13 ශ්‍රේණියේ A/L ජීව විද්‍යාව (Unit 05 — II කොටස) ආරම්භ කරන ඔයාව ඉතාම ආදරයෙන් පිළිගන්නවා. 12 ශ්‍රේණියේදී අපි කතා කළා නේද ආහාර ජීර්ණය, රුධිර සංසරණය, ශ්වසනය සහ බහිස්ස්‍රාවය ගැන? දැන් පොඩ්ඩක් හිතලා බලන්නකෝ — ඔයා පාර පනිනකොට එකපාරටම වේගයෙන් එන බස් එකක් දැක්කොත්, තත්පරයෙන් දශම ගණනක් ඇතුළත ඔයාගේ ඇස් ඒක දකිනවා, මොළය අනතුර තේරුම් ගන්නවා, හදවත වේගයෙන් ගැහෙනවා, කකුල්වල පේශි ක්‍රියාත්මක වෙලා ඔයා පස්සට පනිනවා! මේ සේරම පද්ධති එකම තූර්ය වාදක කණ්ඩායමක් (Orchestra) වගේ එකට ගළපලා මෙහෙයවන්නේ කවුද? **අන්න ඒ විස්මිත ක්‍රියාවලියට තමයි අපි "සමායෝජනය" (Coordination) කියන්නේ!**

    
      🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට (ස්නායු නිර්වින්දනය හා ආඝාතය — Stroke) මේ පාඩම ඔයාට කොච්චර වැදගත්ද?
      දවසක ඔයා හදිසි ප්‍රතිකාර ඒකකයේ (ETU/ICU) ඉන්නකොට, එක පැත්තක අතපය පණ නැතිව, කට ඇද වෙලා රෝගියෙක් ගෙනාවොත් ඒක **ආඝාතයක් (Stroke)** — ඒ කියන්නේ මස්තිෂ්ක බාහිකයේ චාලක හෝ කථන ප්‍රදේශයකට යන රුධිර නාලයක් අවහිර වීමක්! රෝගියාගේ කණීනිකා ප්‍රතීකය (Pupillary reflex) බලලා මැද මොළය වැඩද කියලත්, හුස්ම ගැනීමෙන් සුෂුම්නා ශීර්ෂකය ආරක්ෂිතද කියලත් තත්පර 30න් තීරණය කරන්නේ මේ පාඩමේ දැනුමෙන්. ඒ විතරක් නෙමෙයි — දතක් ගලවද්දී හෝ සැත්කමකදී අපි විදින **ලිග්නොකේන් (Lignocaine) වැනි ස්ථානීය නිර්වින්දක (Local Anesthetics)** කරන්නේ අක්සනයේ `Na+` නාලිකා අවහිර කරලා "ක්‍රියා විභවය" මොළයට යන එක නවත්වන එකයි! බලන්න මේ පාඩම කෙලින්ම වෛද්‍ය විද්‍යාවත් එක්ක බැඳිලා තියෙන හැටි!

    

    
## 1. සමායෝජනය (Coordination) සහ සත්ත්ව වංශවල ස්නායු පද්ධති පරිණාමය (5.6.1)

    සතුන්ගේ දේහය ඇතුළේ නියත අභ්‍යන්තර පරිසරයක් පවත්වා ගන්නත්, උත්තේජ හා ප්‍රතිචාර අතර නිවැරදි සම්බන්ධතාවක් ගොඩනගන්නත් එකිනෙකට සහසම්බන්ධ පද්ධති දෙකක් වැඩ කරනවා: **(1) ස්නායු පද්ධතිය** සහ **(2) අන්තරාසර්ග (හෝමෝන) පද්ධතිය**. විභාගයේදී මේ පද්ධති දෙක සංසන්දනය කරන්න නිතරම අහනවා (NIE වගුව 5.1):

    
      | 
        
          සංසන්දනාත්මක ලක්ෂණය 
          | ස්නායුක සමායෝජනය 
          | අන්තරාසර්ග (හෝමෝනමය) සමායෝජනය 
        

      
      
        
          | **සම්ප්‍රේෂණ මාර්ගය** 
          | නියුරෝන (ස්නායු තන්තු) හරහා සිදු වේ. 
          | රුධිර ධාරාව හරහා සිදු වේ. 
        

        
          | **සම්ප්‍රේෂකයේ ස්වභාවය** 
          | විද්‍යුත් හා රසායනික ස්වභාවයක් ගනී. 
          | සම්පූර්ණයෙන්ම රසායනික (හෝමෝන) වේ. 
        

        
          | **ප්‍රතිචාරයේ ව්‍යාප්තිය** 
          | ස්ථානීය වේ (නිශ්චිත කාරකයකට සීමා වේ). 
          | විසිරිත වේ (දේහය පුරා ඉලක්ක සෛල කිහිපයකට බලපායි). 
        

        
          | **ප්‍රතිචාරය ඇරඹීමට ගතවන කාලය** 
          | ඉතා ඉක්මනින් (ක්ෂණිකව) ක්‍රියාකාරී වේ. 
          | සාපේක්ෂව සෙමෙන් ක්‍රියාකාරී වේ. 
        

        
          | **ප්‍රතිචාරයේ කාලසීමාව** 
          | කෙටි කාලීන වේ. 
          | දිගු කාලීන වේ. 
        

      
    

    දැන් අපි බලමු සත්ත්ව රාජධානියේ සරලම සතාගේ ඉඳන් මිනිසා දක්වා ස්නායු පද්ධතිය පියවරෙන් පියවර සංකීර්ණ වුණේ කොහොමද කියලා (NIE වගුව 5.2 — MCQ වලට අනිවාර්යයෙන්ම එන කොටසක්!):

    
      - **නිඩාරියා (Cnidaria — උදා: *Hydra* / හයිඩ්‍රා):** සත්ත්ව රාජධානියේ හමුවන **සරලතම ස්නායු පද්ධතිය!** මොළයක් හෝ ගැංග්ලියා නැහැ; තනි නියුරෝන එකිනෙක සම්බන්ධ වී සැදුණු විසිරුණු **ස්නායු දැලක් / ස්නායු ජාලයක් (Nerve net)** පමණයි තියෙන්නේ.

      - **ප්ලැටිහෙල්මින්තෙස් (Platyhelminthes — උදා: *Planaria* / ප්ලැනේරියා):** පූර්ව කෙළවරේ ගැංග්ලියා යුගලක් (සරල **"මොළයක්"** — ඒ අසල ප්‍රකාශ ප්‍රතිග්‍රාහක ලෙස ක්‍රියා කරන අක්ෂි ලප ඇත) සහ **අන්වායාම ස්නායු රජ්ජු දෙකක්** (හරස්/තිරස් ස්නායු මගින් සම්බන්ධ වූ ඉණිමං ආකාර සැකැස්මක්) පිහිටනවා.

      - **ඇනිලිඩා (Annelida — උදා: කූඩැල්ලා) සහ ආත්‍රොපෝඩා (Arthropoda — උදා: කැරපොත්තා):** තරමක් සංකීර්ණ **මොළයක්**, **උදරීය ස්නායු රැහැනක් (Ventral nerve cord)** සහ එහි ඛණ්ඩිකව සැකසුණු **ඛණ්ඩික ගැංග්ලියා (Segmental ganglia)** දරනවා.

      - **එකයිනොඩර්මේටා (Echinodermata — උදා: තාරකා මාළුවා):** මොළයක් නැහැ; මධ්‍ය **ස්නායු වලයක් (Nerve ring) සහ අරීය ස්නායු (Radial nerves)** මගින් බාහුවල චලන සමායෝජනය කරනවා.

      - **කෝඩේටා (Chordata — උදා: හූනා, මිනිසා):** ඉතා ඉහළින් විකසනය වූ **මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතියක් (CNS — මොළය හා පෘෂ්ඨීය කුහරමය සුෂුම්නාව)** සහ **පර්යන්ත ස්නායු පද්ධතියක් (PNS — ස්නායු හා ගැංග්ලියා)** දරනවා.

    

    
## 2. මිනිස් මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතිය (CNS) — මොළයේ කලල සම්භවය, ආරක්ෂාව හා කොටස් (5.6.2)

    කලල අවධියේදී අපේ මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතිය හැදෙන්නේ **පෘෂ්ඨීය කුහරමය ස්නායු රැහැනකින් (Dorsal hollow nerve cord)**. එහි ඉදිරිපස කෙළවර විශාල වෙලා ප්‍රධාන කොටස් 3ක් හදනවා: **පූර්ව මොළය, මධ්‍ය මොළය සහ අපර මොළය**.

    
      - **පූර්ව මොළයෙන් (Forebrain):** මස්තිෂ්කය, තැලමස, හයිපොතැලමස සහ කේතු දේහය විකසනය වේ.

      - **මධ්‍ය මොළයෙන් (Midbrain):** මස්තිෂ්ක වෘන්තයේ (මොළ කඳේ) ඉහළ කොටස සෑදේ.

      - **අපර මොළයෙන් (Hindbrain):** අනුමස්තිෂ්කය, වැරෝලි සේතුව සහ සුෂුම්නා ශීර්ෂකය සෑදේ.

    

    
      **📌 විභාග රන් උපදෙස — මස්තිෂ්ක වෘන්තය (Brainstem) හා ආරක්ෂක ස්තර:**
      
        - **මස්තිෂ්ක වෘන්තය (මොළ කඳ) සෑදී ඇති කොටස් 3:** මධ්‍ය මොළය + වැරෝලි සේතුව + සුෂුම්නා ශීර්ෂකය! *(අනුමස්තිෂ්කය මස්තිෂ්ක වෘන්තයට අයත් නොවන බව හොඳට මතක තියාගන්න!)*

        - **මස්තිෂ්ක කෝෂිකා (Ventricles) 4 සහ මස්තිෂ්ක සුෂුම්නා තරලය (CSF):** මොළය ඇතුළේ කුහර (කෝෂිකා) 4ක් තියෙනවා — **පූර්ව මොළයේ 3ක් සහ අපර මොළයේ 1ක්**. මේ කෝෂිකා 4ත්, සුෂුම්නාවේ මධ්‍ය නාලයත් **මස්තිෂ්ක සුෂුම්නා තරලයෙන් (CSF)** පිරිලා තියෙනවා. CSF මගින් CNS තුළ ඒකාකාර පීඩනයක් පවත්වා ගැනීම, කම්පන අවශෝෂණය (මොළය හා කපාලය අතර), පෝෂක හා හෝමෝන සංසරණය සහ අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීම සිදු කරනවා.

        - **මෙනින්ජ පටල (Meninges) 3:** හිස්කබලට හා කශේරුවට අමතරව CNS වටා පිටත සිට ඇතුළතට පිළිවෙළින් **වරාශිකාව (Dura mater) → ජාලාකාර පටලය (Arachnoid) → චීනාංශුකාව (Pia mater)** යන පටක ස්තර 3 පිහිටනවා.

      
    

    මස්තිෂ්කය (Cerebrum) ගැඹුරු පැල්මකින් වම් හා දකුණු මස්තිෂ්ක අර්ධගෝල දෙකකට බෙදෙන අතර, ඒ දෙක **කැලෝස දේහය (Corpus callosum)** නම් ශ්වේත ද්‍රව්‍ය ගොනුවෙන් යා වෙලා තියෙනවා. පිටතින් තියෙන ධූසර ද්‍රව්‍යය (සෛල දේහ) **මස්තිෂ්ක බාහිකය** සාදන අතර, එහි නැමුම් නිසා පෘෂ්ඨ වර්ගඵලය ඉහළ යනවා. සෑම අර්ධගෝලයක්ම **ලලාට (Frontal), පාර්ශ්වික (Parietal), ශංඛක (Temporal) සහ අපර කපාල (Occipital)** ලෙස ඛණ්ඩිකා 4කට බෙදෙනවා. මස්තිෂ්ක බාහිකයේ ප්‍රධාන කෘත්‍යමය ප්‍රදේශ 3යි: **(1) සංවේදක ප්‍රදේශ** (දෘෂ්ටිය, ශ්‍රවණය, ස්පර්ශය, වේදනාව ලබා ගැනීම), **(2) සංගාමී ප්‍රදේශ** (තොරතුරු අර්ථකථනය, මතකය, බුද්ධිය, තර්කනය, විනිශ්චය හා චිත්තවේග), සහ **(3) චාලක ප්‍රදේශ** (ඉච්ඡානුග කංකාල පේශි චලන මෙහෙයවීම).

    විභාගයේදී රචනා සහ ව්‍යුහගත ප්‍රශ්නවලට අනිවාර්යයෙන්ම අහන **මොළයේ සියලු කොටස්වල පිහිටීම හා නිල NIE කෘත්‍ය** මේ වගුවෙන් එක බැල්මකින් පාඩම් කරගමු:

    
      | 
        
          මොළයේ / CNS කොටස 
          | පිහිටීම 
          | නිල NIE සම්පත් පොතේ ප්‍රධාන කෘත්‍ය 
        

      
      
        
          | **තැලමස (Thalamus)** 
          | කැලෝස දේහයට වහාම පහළින්. 
          | සංවේදන ප්‍රතිග්‍රාහකවලින් එන සංවේදන ලබාගෙන තෝරා බේරා (Sorting), මස්තිෂ්ක බාහිකයේ අදාළ විශේෂිත ප්‍රදේශ වෙත යොමු කරන ප්‍රධාන හුවමාරු මධ්‍යස්ථානයයි. 
        

        
          | **හයිපොතැලමස (Hypothalamus)** 
          | තැලමසට ඉදිරියෙන් හා පහළින්, පිටියුටරියට වහාම ඉහළින්. 
          | (1) දේහ උෂ්ණත්ව යාමනය, (2) පිපාසය හා ජල තුල්‍යතාව යාමනය, (3) ආහාර රුචිය යාමනය, (4) නින්ද හා අවදි චක්‍ර යාමනය, (5) ලිංගික හැසිරීම්, (6) පහර දීමේ හෝ පලා යාමේ ප්‍රතිචාර ඇරඹීම, (7) පූර්ව පිටියුටරිය යාමනය කරන හෝමෝන ස්‍රාවය හා අපර පිටියුටරි හෝමෝන (ADH, Oxytocin) නිපදවීම, (8) ස්වයංසාධක ස්නායු පද්ධතිය පාලනය. 
        

        
          | **මධ්‍ය මොළය (Midbrain)** 
          | මස්තිෂ්ක වෘන්තයේ ඉහළම කොටස (3 හා 4 කෝෂිකා යා කරන තරලය වටා). 
          | ආරෝහණ හා අවරෝහණ ස්නායු තන්තු හුවමාරු (Relay) මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියා කිරීම; දෘෂ්ටි හා ශ්‍රවණ සංවේදක තොරතුරු සංකලනය සහ **දෘෂ්ටි හා ශ්‍රවණ ප්‍රතීක සමායෝජනය**. 
        

        
          | **වැරෝලි සේතුව (Pons Varolii)** 
          | මධ්‍ය මොළයට පහළින්, සුෂුම්නා ශීර්ෂකයට ඉහළින්, අනුමස්තිෂ්කයට ඉදිරියෙන්. 
          | අනුමස්තිෂ්ක අර්ධගෝල දෙක අතර පාලමක් සෑදීම; පූර්ව මොළය, මධ්‍ය මොළය හා PNS අතර තොරතුරු සම්ප්‍රේෂණය; දිවීම, නැගීම වැනි විශාල පරිමාණ දේහ චලන සමායෝජනය; සුෂුම්නා ශීර්ෂකය සමඟ එක්ව **ශ්වසන ක්‍රියාවලිය යාමනය**. 
        

        
          | **සුෂුම්නා ශීර්ෂකය (Medulla oblongata)** 
          | මස්තිෂ්ක වෘන්තයේ පහළම කොටස (සුෂුම්නාවට අඛණ්ඩව සම්බන්ධ වේ). 
          | PNS හා ඉහළ මොළය අතර තොරතුරු හුවමාරුව; **හෘත් වාහිනී මධ්‍යස්ථානය හා ශ්වසන මධ්‍යස්ථානය** මගින් හුස්ම ගැනීම, හෘද ස්පන්දනය හා රුධිර පීඩනය පාලනය; **වමනය, ගිලීම, කැස්ස, කිවිසුම් යාම** වැනි අනිච්ඡානුග ප්‍රතීක පාලනය. 
        

        
          | **අනුමස්තිෂ්කය (Cerebellum)** 
          | වැරෝලි සේතුවට පිටුපසින්, මස්තිෂ්කයේ අපර කොටසට පහළින්. 
          | ඉච්ඡානුග පේශි චලන සමායෝජනය, **දේහ ඉරියව්ව හා සමබරතාව පවත්වා ගැනීම**, චාලක හැකියා ඉගෙනීමට හා මතක තබා ගැනීමට උපකාර වීම. 
        

        
          | **සුෂුම්නාව (Spinal cord)** 
          | කශේරු නාලය තුළ (මැද ධූසර ද්‍රව්‍යය හා පිටත ශ්වේත ද්‍රව්‍යය ඇත). 
          | මොළය දෙසට හා ඉන් ඉවතට ස්නායු ආවේග ප්‍රචාරණය කිරීම සහ **ප්‍රතීක ක්‍රියා (Reflexes)** ඇති කර සමායෝජනය කිරීම. 
        

      
    

    
## 3. පර්යන්ත (PNS) හා ස්වයංසාධක ස්නායු පද්ධතිය — අනුවේගී vs ප්‍රත්‍යනුවේගී (5.6.2)

    පර්යන්ත ස්නායු පද්ධතියේ අපවාහී (චාලක) අංශය කොටස් දෙකකට බෙදෙනවා: ඉච්ඡානුග කංකාල පේශි පාලනය කරන **චාලක පද්ධතිය** සහ සිනිඳු පේශි, හෘද පේශි හා ග්‍රන්ථි (අනිච්ඡානුග ක්‍රියා) පාලනය කරන **ස්වයංසාධක ස්නායු පද්ධතිය (ANS)**. ස්වයංසාධක පද්ධතියේ **අනුවේගී (Sympathetic)** සහ **ප්‍රත්‍යනුවේගී (Parasympathetic)** කොටස් දෙක හරියට වාහනයක ඇක්සලරේටරයයි (Accelerator) බ්‍රේක් එකයි (Brake) වගේ එකිනෙකට ප්‍රතිවිරුද්ධව වැඩ කරනවා!

    
      | 
        
          ලක්ෂණය / අවයවය 
          | අනුවේගී කොටස (Sympathetic — "සටන් වැදීම හෝ පලා යාම") 
          | ප්‍රත්‍යනුවේගී කොටස (Parasympathetic — "විවේකය හා ජීර්ණය") 
        

      
      
        
          | **ස්නායු නික්මෙන ස්ථානය** 
          | සුෂුම්නාවෙන් පමණි (උරස් හා කටී ප්‍රදේශවලින්). 
          | මොළයේ පාදස්ථයෙන් (කපාල ස්නායු) සහ සුෂුම්නාවේ ත්‍රිකාස්ථික පෙදෙසින්. 
        

        
          | **ප්‍රධාන ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය** 
          | **නෝ-එපිනෙෆ්‍රින් (Norepinephrine)** ස්‍රාවය කරයි. 
          | **ඇසිටයිල්කෝලීන් (Acetylcholine)** ස්‍රාවය කරයි. 
        

        
          | **ඇසේ කණීනිකාව (Pupil)** 
          | කණීනිකාව විස්තාරණය කරයි (විශාල කරයි). 
          | කණීනිකාව සංකෝචනය කරයි (කුඩා කරයි). 
        

        
          | **හෘදය සහ පෙණහලු** 
          | හෘද ස්පන්දන වේගය වැඩි කරයි; ශ්වාසනාලිකා ඉහිල් කරයි. 
          | හෘද ස්පන්දන වේගය අඩු කරයි; ශ්වාසනාලිකා සංකෝචනය කරයි. 
        

        
          | **ඛේට ග්‍රන්ථි, ආමාශය, අන්ත්‍රය හා අග්න්‍යාශය** 
          | ස්‍රාවයන් හා ජීර්ණ ක්‍රියාවලි නිෂේධනය කරයි; අක්මාවෙන් ග්ලූකෝස් නිදහස් කිරීම උත්තේජනය කරයි. 
          | ඛේට ස්‍රාවය, ආමාශ-අන්ත්‍ර ක්‍රියාවලි, අග්න්‍යාශ හා පිත්තාශ ක්‍රියාවලි උත්තේජනය කරයි. 
        

        
          | **මුත්‍රාශය හා ප්‍රජනක අවයව** 
          | මුත්‍රාශය හිස් වීම නිෂේධනය කරයි; ශුක්‍රාණු මුදාහැරීම දිරිගන්වයි. 
          | මුත්‍රාශය හිස් වීම දිරිගන්වයි; ලිංගේන්ද්‍රිය උද්ගමනය දිරිගන්වයි. 
        

      
    

    
## 4. අක්‍රිය විභවය (-70 mV), ක්‍රියා විභවය (+35 mV) සහ රසායනික උපාගමය (5.6.3)

    ඔයාට හිතෙනවා ඇති ස්නායුවක් දිගේ විදුලි පණිවිඩයක් යන්නේ කොහොමද කියලා. ආවේගයක් නොයන විවේක අවස්ථාවේදී නියුරෝන ප්ලාස්ම පටලය ඇතුළත **ඍණ (-) ලෙසත්**, පිටත **ධන (+) ලෙසත්** ආරෝපණය වෙලා තියෙනවා (මෙයට **ධ්‍රැවණය / Polarization** කියනවා). මේ අක්‍රිය පටල විභවය දර්ශීයව **`-70 mV`** (`-60 mV` සිට `-80 mV` පරාසය) ගන්නවා. ඒක පවත්වා ගන්නා සාධක 3 හොඳටම මතක තියාගන්න:

    
      - **අසමාන අයන ව්‍යාප්තිය:** නියුරෝනය ඇතුළත `K+` සාන්ද්‍රණය සහ පටලයෙන් පිටතට යා නොහැකි විශාල ඍණ ප්‍රෝටීන අයන ඉහළයි; පිටත බහිස්සෛලීය තරලයේ `Na+` හා `Cl-` ඉහළයි.

      - **වරණීය පාරගම්‍යතාව:** විවේක අවස්ථාවේදී කාන්දු වන (Leak) `K+` නාලිකා විශාල සංඛ්‍යාවක් විවෘතව පවතින නිසා `K+` පහසුවෙන් පිටතට විසරණය වෙයි; නමුත් විවෘත `Na+` නාලිකා ඉතා අල්පයි.

      - **සෝඩියම්-පොටෑසියම් පොම්පය (`Na+/K+` Pump):** ATP ශක්තිය වැය කරමින් සෛලයෙන් පිටතට **`Na+` අයන 3ක්** පොම්ප කරන සෑම විටම ඇතුළට ගන්නේ **`K+` අයන 2ක්** පමණයි!

    

    දැන් උඩ තියෙන **ක්‍රියා විභව ප්‍රස්තාරය Click කරලා Zoom කරලා** බලමින් මේ පියවර 6 හිතේ ඇඳගන්න:

    
      
        01
        
          **විධ්‍රැවණය (Depolarization — -70 mV → -50 mV → +35 mV):**
          උත්තේජයක් ලැබී පටල විභවය **දේහලීය අගය (Threshold, `-50 mV` පමණ)** ඉක්මවූ සැණින් වෝල්ටීයතා සංවේදී `Na+` නාලිකා විවෘත වී `Na+` අයන වේගයෙන් ඇතුළට ගලා එයි. සෛල අභ්‍යන්තරය `+35 mV` පමණ ධන අගයකට පත් වේ.
        
      
      
        02
        
          **ප්‍රතිධ්‍රැවණය (Repolarization):**
          උච්ච අවස්ථාවේදීම `Na+` නාලිකා වැසී අක්‍රිය වන අතර, පොටෑසියම් (`K+`) නාලිකා විශාල ගණනක් විවෘත වී `K+` සෛලයෙන් පිටතට ගලා යයි. ඇතුළත නැවතත් ඍණ බවට පත් වේ.
        
      
      
        03
        
          **උපරිධ්‍රැවණය (Hyperpolarization) සහ අනස්සව කාලය (Refractory Period):**
          `Na+` නාලිකා වැසී තිබියදීත් `K+` නාලිකා මොහොතක් වැඩිපුර විවෘතව පවතින නිසා විභවය `-70 mV` ටත් වඩා පහළට (වඩාත් ඍණ අගයකට) බසී. `Na+` නාලිකා තාවකාලිකව අක්‍රියව පවතින **අනස්සව කාලය** නිසා ආවේගය කිසිවිටෙක ආපස්සට ගමන් කරන්නේ නැහැ!
        
      
      
        04
        
          **අක්සනය දිගේ සන්නයන වේගය තීරණය කරන සාධක 2:**
          (1) **අක්සනයේ විෂ්කම්භය වැඩි වීම** (වේගය වැඩි වේ) සහ (2) **මයලිනීකෘත කොපුවක් පැවතීම** — ක්‍රියා විභවය එක් **රන්වියර් ගැටයක (Node of Ranvier)** සිට ඊළඟ ගැටයට පනිමින් අධිවේගයෙන් ගමන් කරයි!
        
      
      
        05
        
          **රසායනික උපාගමය (Chemical Synapse) හරහා සම්ප්‍රේෂණය:**
          ක්‍රියා විභවය පූර්ව උපාගම අක්සන අග්‍රස්ථයට පැමිණ පටලය විධ්‍රැවණය වූ විට **`Ca2+` අයන** අග්‍රස්ථය තුළට විසරණය වේ → උපාගම ආශයිකා පූර්ව උපාගම පටලයට බැඳී **ස්නායු සම්ප්‍රේෂක (උදා: ඇසිටයිල්කෝලීන්)** උපාගම පැල්මට නිදහස් කරයි → ඒවා විසරණය වී පශ්ච උපාගම පටලයේ විශිෂ්ට ප්‍රතිග්‍රාහක හා බැඳී `Na+` සහ `K+` අයන නාලිකා විවෘත කරයි → පශ්ච උපාගම පටලය විධ්‍රැවණය වී නව ක්‍රියා විභවයක් ජනනය කරයි → අවසානයේ ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය **(1) එන්සයිමීය ජලවිච්ඡේදනයෙන්** හෝ **(2) පූර්ව උපාගම අන්තයට ප්‍රතිග්‍රහණය කිරීමෙන්** සංඥාව නවතාලයි!
        
      
    

    **📌 සුලභ ස්නායු සම්ප්‍රේෂක කාණ්ඩ 5 (NIE 5.6.3):** (1) ඇසිටයිල්කෝලීන්, (2) සමහර ඇමයිනෝ අම්ල, (3) ජෛව ජනන ඇමීන, (4) නියුරොපෙප්ටයිඩ, සහ (5) සමහර වායු වර්ග. එමෙන්ම පෘෂ්ඨවංශී ස්නායු පද්ධතියේ කෘත්‍යමය ඒකකය වන **ප්‍රතීක චාපය (Reflex Arc)** නියුරෝන 3කින් සමන්විතයි: *ප්‍රතිග්‍රාහකය → (1) අභිවාහී / සංවේදක නියුරෝනය → (2) CNS තුළ අන්තර්හාර නියුරෝනය → (3) අපවාහී / චාලක නියුරෝනය → කාරකය (පේශිය/ග්‍රන්ථිය).*

    
## 5. ස්නායු පද්ධතියේ සුලබ ආබාධ සහ රෝග තත්ත්ව (5.6.4 — සංකල්ප සිතියම)

    
      🧠 මානව ස්නායු පද්ධතියේ ප්‍රධාන ආබාධ (NIE 5.6.4)
      
        
          **1. හීනෝන්මාදය (Schizophrenia)**
          සැබෑ ලෝකය පිළිබඳ විකෘති වූ සංජානනය (Psychotic episodes), තමන්ට පමණක් ඇසෙන කටහඬවල් හා සැකය. මොළයේ **ඩොපමයින් (Dopamine)** භාවිත කරන ස්නායු මාර්ගවල විකෘතිතා බලපායි.
        
        
          **2. විශාදය (Depression)**
          ස්නායු සම්ප්‍රේෂක මට්ටම් වෙනස් වීම, ප්‍රවේණික හා පාරිසරික සාධක නිසා දිගටම පවතින දැඩි කනගාටුව, නින්ද/ආහාර රුචිය/ශක්තිය අඩුවීම හා මනෝභාව දෝලනය (Mood swings). ඵලදායී ඖෂධ ප්‍රතිකාර ඇත.
        
        
          **3. ඇල්ශයිමර් රෝගය (Alzheimer's Disease)**
          වයස්ගත වීමත් සමඟ **මස්තිෂ්ක බාහිකයේ නියුරෝන ප්‍රගාමී හා අප්‍රතිවර්ත්‍ය ලෙස හායනය වීමෙන්** මතකය නැති වීම (ඩිමෙන්ශියා) හා පවුලේ අය පවා හඳුනාගත නොහැකි වීම. තවම ස්ථිර සුවයක් නැත.
        
        
          **4. පාකින්සන්ස් රෝගය (Parkinson's Disease)**
          **මධ්‍ය මොළයේ / පාදස්ථ ගැංග්ලියාවල ඩොපමයින් නිදහස් කරන නියුරෝන හායනය වීමෙන්** පේශි ගැස්ම (Tremor), චලන ප්‍රමාදය, මුහුණෙන් හැඟීම් ප්‍රකාශ කළ නොහැකි වීම හා සමබරතාව බිඳවැටීම. පාලනය කළ හැකි මුත් නිට්ටාවට සුව කළ නොහැක.
        
        
          **5. අපස්මාරය (Epilepsy) හා ආඝාතය (Stroke)**
          මොළයේ නියුරෝනවල අසාමාන්‍ය විද්‍යුත් විසර්ජන නිසා ඇතිවන වලිප්පු තත්ත්ව (Epilepsy) සහ මොළයේ රුධිර සැපයුම අවහිර වීමෙන් හෝ රුධිර නාල පිපිරීමෙන් සිදුවන ස්නායු හානිය (Stroke — සායනික වැදගත්කම).
        
      
    

    
      **✅ විභාගයට පෙර අවසන් මතක පරීක්ෂාව:**
      ඇල්ශයිමර් රෝගයේදී හායනය වන්නේ **මස්තිෂ්ක බාහිකයේ නියුරෝන** වන අතර, පාකින්සන්ස් රෝගයේදී හායනය වන්නේ **මධ්‍ය මොළයේ / පාදස්ථ ගැංග්ලියාවල ඩොපමයින් නියුරෝන** බව පටලවා ගන්න එපා! දැන් දකුණු පස ඇති MCQ 8 කරලා ඔයාගේ දැනුම පරීක්ෂා කරගන්න!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) නියුරෝනයක අක්‍රිය පටල විභවය (-70 mV) පවත්වා ගැනීමට දායක වන ප්‍රධාන සාධක තුන (03) ලියන්න. (ආ) රසායනික උපාගමයක් හරහා ස්නායු ආවේගයක් සම්ප්‍රේෂණය වන පියවර අනුපිළිවෙළින් විස්තර කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) 1. නියුරෝනයේ ඇතුළත (ඉහළ K+ සහ විශාල ඍණ ප්‍රෝටීන අයන) හා පිටත (ඉහළ Na+ සහ Cl-) අයන සාන්ද්‍රණයන්හි අසමාන ව්‍යාප්තිය.; 2. ප්ලාස්ම පටලයේ වරණීය පාරගම්‍යතාව — විවෘතව පවතින කාන්දු K+ නාලිකා සංඛ්‍යාව, විවෘත Na+ නාලිකාවලට වඩා බෙහෙවින් වැඩි වීම නිසා K+ පිටතට විසරණය වීම.; 3. සෝඩියම්-පොටෑසියම් පොම්පය මගින් ATP වැය කරමින් සෛලයෙන් පිටතට Na+ අයන 3ක් පොම්ප කරන සෑම විටම ඇතුළට K+ අයන 2ක් පමණක් පරිවහනය කිරීම.; (ආ) ක්‍රියා විභවය අක්සන අග්‍රස්ථයට පැමිණ පූර්ව උපාගම පටලය විධ්‍රැවණය වීම → Ca2+ අයන පූර්ව උපාගම අග්‍රස්ථය තුළට විසරණය වීම → උපාගම ආශයිකා පූර්ව උපාගම පටලය හා බැඳී ස්නායු සම්ප්‍රේෂක (උදා: ඇසිටයිල්කෝලීන්) උපාගම පැල්මට නිදහස් වීම → උපාගම පැල්ම හරහා විසරණය වී පශ්ච උපාගම පටලයේ විශිෂ්ට ප්‍රතිග්‍රාහක හා බැඳීම → අයන නාලිකා විවෘත වී Na+ හා K+ විසරණය මගින් පශ්ච උපාගම පටලය විධ්‍රැවණය වී නව ක්‍රියා විභවයක් ජනනය වීම → එන්සයිමීය ජලවිච්ඡේදනයෙන් හෝ පූර්ව උපාගම අන්තයට ප්‍රතිග්‍රහණය මගින් සංඥාව නැවැත්වීම.

### Q2: 2. මිනිස් මොළයේ (i) හයිපොතැලමස, (ii) සුෂුම්නා ශීර්ෂකය සහ (iii) අනුමස්තිෂ්කය මගින් ඉටු කරන ප්‍රධාන කෘත්‍ය ලැයිස්තුගත කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) හයිපොතැලමස: දේහ උෂ්ණත්ව යාමනය, පිපාසය හා ජල තුල්‍යතාව යාමනය, ආහාර රුචිය යාමනය, නින්ද-අවදි චක්‍ර යාමනය, ලිංගික හැසිරීම්, පහර දීමේ හෝ පලා යාමේ ප්‍රතිචාර ඇරඹීම, පූර්ව පිටියුටරිය මත ක්‍රියා කරන හෝමෝන නිදහස් කිරීම හා අපර පිටියුටරි හෝමෝන නිපදවීම, ස්වයංසාධක ස්නායු පද්ධතිය පාලනය (ඕනෑම 5ක්).; (ii) සුෂුම්නා ශීර්ෂකය: හෘත් වාහිනී හා ශ්වසන මධ්‍යස්ථාන මගින් හුස්ම ගැනීම, හෘදය හා රුධිර වාහිනී ක්‍රියාකාරිත්වය පාලනය; වමනය, ගිලීම, කැස්ස, කිවිසුම් වැනි අනිච්ඡානුග ප්‍රතීක ක්‍රියා පාලනය; PNS හා ඉහළ මොළය අතර තොරතුරු හුවමාරුව.; (iii) අනුමස්තිෂ්කය: ඉච්ඡානුග පේශි චලන සමායෝජනය, ඉරියව්ව හා සමබරතාව පවත්වා ගැනීම, චාලක හැකියා ඉගෙනීමට හා මතක තබා ගැනීමට උපකාර වීම.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: මධ්‍යම <b>ස්නායු වළල්ලක් (Nerve ring)</b> සහ ඉන් විහිදෙන <b>අරීය ස්නායු (Radial nerves)</b> පමණක් සහිත, මොළයක් රහිත ස්නායු සංවිධානයක් දක්නට ලැබෙන සත්ත්ව වංශය කුමක්ද?
- [ ] (1) Cnidaria
- [ ] (2) Platyhelminthes
- [ ] (3) Annelida
- [✓] (4) Echinodermata
> **පැහැදිලි කිරීම:** සත්ත්ව දේහ සමමිතිය හා ස්නායු සංවිධානය අතර සමීප සබඳතාවක් පවතිනවා: සුහුඹුල් අවධියේදී පංචඅරීය සමමිතියක් දරන <b>Echinodermata වංශයේ</b> (උදා: පසැඟිල්ලා / මුහුදු තාරකාව) ශීර්ෂණයක් හෝ මොළයක් නොමැති අතර, මුඛය වටා පිහිටි <b>මධ්‍යම ස්නායු වළල්ලකින් (Nerve ring)</b> සහ එක් එක් බාහුව දිගේ විහිදෙන <b>අරීය ස්නායුවලින් (Radial nerves)</b> නාල පාදවල චලන සමායෝජනය කෙරෙනවා. අනෙක් වංශ සැලකුවොත්: <b>Cnidaria</b> (<i>Hydra</i>) සතුන්ට ඇත්තේ කිසිදු මධ්‍යම පාලනයක් නොමැති සරල <b>ස්නායු දැලක් (Nerve net)</b> වන අතර, ද්විපාර්ශ්වික සමමිතික <b>Platyhelminthes</b> (ඉණිමං ආකාර ස්නායු පද්ධතිය) හා <b>Annelida</b> (මස්තිෂ්ක ගැංග්ලියා හා ඝන උදරීය ස්නායු රැහැන) සතුන්ට පූර්ව ගැංග්ලියා/මොළයක් පවතිනවා.

### MCQ 2: මිනිස් මොළයේ <b>මස්තිෂ්ක වෘන්තය (මොළ කඳ / Brainstem)</b> සෑදී ඇති නිවැරදි කොටස් තුන කුමක්ද?
- [ ] (1) තැලමස, හයිපොතැලමස සහ මධ්‍ය මොළය
- [✓] (2) මධ්‍ය මොළය, වැරෝලි සේතුව සහ සුෂුම්නා ශීර්ෂකය
- [ ] (3) අනුමස්තිෂ්කය, වැරෝලි සේතුව සහ සුෂුම්නා ශීර්ෂකය
- [ ] (4) මස්තිෂ්කය, තැලමස සහ අනුමස්තිෂ්කය
> **පැහැදිලි කිරීම:** මිනිස් මොළයේ පහළ කොටසේ සිට සුෂුම්නාව සමඟ අඛණ්ඩව සම්බන්ධ වන නටුවක් වැනි අතිශය වැදගත් ව්‍යූහය <b>මස්තිෂ්ක වෘන්තය හෙවත් මොළ කඳ (Brainstem)</b> ලෙස හඳුන්වන අතර, එය ඉහළ සිට පහළට පිහිටි කොටස් තුනකින් ගොඩනැගී තිබෙනවා: (1) <b>මධ්‍ය මොළය (Midbrain)</b>, (2) <b>වැරෝලි සේතුව (Pons Varolii)</b>, සහ (3) <b>සුෂුම්නා ශීර්ෂකය (Medulla oblongata)</b> යන කොටස් තුනයි (මොළයේ ඉහළ මධ්‍යස්ථාන හා සුෂුම්නාව අතර සියලුම සංවේදී හා චාලක ස්නායු පථ ගමන් කරන්නේත් ස්වයංක්‍රීය ජීවිතාරක්ෂක පාලක මධ්‍යස්ථාන පිහිටන්නේත් මෙහියි). <b>තැලමස හා හයිපොතැලමස</b> ඉදිරි මොළයට (Diencephalon) අයත් වන අතර, <b>අනුමස්තිෂ්කය</b> පසු මොළයේ පෘෂ්ඨීයව වෙනම පිහිටන කොටසක් මිස මස්තිෂ්ක වෘන්තයට අයත් වන්නේ නැහැ.

### MCQ 3: වමනය, ගිලීම, කැස්ස සහ කිවිසුම් යාම වැනි ආරක්ෂක අනිච්ඡානුග ප්‍රතීක මධ්‍යස්ථාන පිහිටා ඇත්තේ මිනිස් මොළයේ කුමන කොටසේද?
- [ ] (1) හයිපොතැලමසේ (Hypothalamus)
- [ ] (2) තැලමසේ (Thalamus)
- [ ] (3) අනුමස්තිෂ්කයේ (Cerebellum)
- [✓] (4) සුෂුම්නා ශීර්ෂකයේ (Medulla oblongata)
> **පැහැදිලි කිරීම:** මස්තිෂ්ක වෘන්තයේ පහළම කොටස වන <b>සුෂුම්නා ශීර්ෂකය (Medulla oblongata)</b> තුළ ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට අත්‍යවශ්‍ය අනිච්ඡානුග අන්තරංග පාලක මධ්‍යස්ථාන රැසක් පිහිටනවා: හෘද ස්පන්දනය හා රුධිර නාල විෂ්කම්භය යාමනය කරන <b>හෘත්-වාහිනී මධ්‍යස්ථානය</b>, මූලික හුස්ම ගැනීම පාලනය කරන <b>ශ්වසන මධ්‍යස්ථානය</b> මෙන්ම <b>ගිලීම, වමනය, කැස්ස සහ කිවිසුම් යාම</b> යන ප්‍රතීක ක්‍රියා සමායෝජනය කරන මධ්‍යස්ථාන සියල්ල පිහිටන්නේ සුෂුම්නා ශීර්ෂකයේයි. අනෙක් කොටස්වල කෘත්‍ය බැලුවොත්: <b>හයිපොතැලමස</b> උෂ්ණත්ව යාමනය, කුසගින්න, පිපාසය හා පිටියුටරි පාලනය ද, <b>තැලමස</b> මස්තිෂ්ක බාහිකයට යන සංවේදී ආවේග තේරීමේ මධ්‍යස්ථානය ලෙස ද, <b>අනුමස්තිෂ්කය</b> දේහ සමතුලිතතාව හා සියුම් පේශි සමායෝජනය ද ඉටු කරනවා.

### MCQ 4: ස්වයංසාධක ස්නායු පද්ධතියේ <b>අනුවේගී අංශය (Sympathetic division)</b> උත්තේජනය වීම නිසා ඇතිවන බලපෑමක් වන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) ඇසේ කණීනිකාව සංකෝචනය වීම සහ ජලමය ඛේට ස්‍රාවය වැඩි වීම
- [✓] (2) පෙණහලුවල ශ්වාසනාලිකා ඉහිල් (විස්තාරණය) වීම සහ හෘද ස්පන්දන වේගය වැඩි වීම
- [ ] (3) ආමාශයේ හා අන්ත්‍රයේ ක්‍රමාකුංචනය සහ ජීර්ණ ස්‍රාව උත්තේජනය වීම
- [ ] (4) මුත්‍රාශ බිත්තිය සංකෝචනය කර මුත්‍රාශය හිස් වීම දිරිගැන්වීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** හදිසි භයානක හෝ ශක්තිය වැය වන ආතති අවස්ථාවලදී 'සටන් වැදීම හෝ පලා යාම' (Fight-or-flight) සඳහා සිරුර සූදානම් කරන්නේ <b>අනුවේගී ස්නායු පද්ධතිය</b> මගිනුයි (ප්‍රධාන පශ්ච-ගැංග්ලිය ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය නෝඇඩ්‍රිනලින් වේ). එහිදී වැඩි O<sub>2</sub> ප්‍රමාණයක් පෙණහලු තුළට ගැනීමට <b>ශ්වාසනාලිකා ඉහිල්/පළල් (Bronchodilation)</b> කරන අතර, පේශි වෙත වේගයෙන් රුධිරය යැවීමට <b>හෘද ස්පන්දන වේගය හා ආඝාත පරිමාව වැඩි කරයි</b>; එමෙන්ම කණීනිකාව විශාල කිරීම, අක්මාවෙන් ග්ලූකෝස් නිදහස් කිරීම හා අධිවෘක්ක මජ්ජාවෙන් ඇඩ්‍රිනලින් ස්‍රාවය කරවීමද සිදු කරනවා. අනෙක් වරණ තුනෙහිම දැක්වෙන කණීනිකාව කුඩා වීම, ඛේට/ජීර්ණ ක්‍රියා වැඩි වීම හා මුත්‍රාශය හිස් වීම සිදු කරන්නේ 'විවේකය හා ජීර්ණය' පාලනය කරන <b>ප්‍රත්‍යානුවේගී (Parasympathetic)</b> පද්ධතියෙනි.

### MCQ 5: නියුරෝනයක ක්‍රියා විභවයක් (Action potential) ජනනය වීමේදී <b>ප්‍රතිධ්‍රැවණය (Repolarization — පහළට බසින කලාව)</b> සිදු වන්නේ කුමන අයන චලනය නිසාද?
- [ ] (1) වෝල්ටීයතා-ද්වාර සෝඩියම් නාලිකා විවෘත වී Na<sup>+</sup> අයන සෛලය තුළට ගලා ඒම නිසා
- [✓] (2) සෝඩියම් නාලිකා වැසී (අක්‍රිය වී), පොටෑසියම් නාලිකා විවෘත වී K<sup>+</sup> අයන සෛලයෙන් පිටතට ගලා යෑම නිසා
- [ ] (3) Ca<sup>2+</sup> අයන අක්සන අග්‍රස්ථය තුළට විසරණය වීම නිසා
- [ ] (4) Cl<sup>-</sup> අයන සක්‍රිය පරිවහනයෙන් සෛලයෙන් ඉවත් කිරීම නිසා
> **පැහැදිලි කිරීම:** නියුරෝනයක නිශ්චල පටල විභවය (-70 mV) දේහලීය විභවය (-55 mV) ඉක්මවූ විට වෝල්ටීයතා-ද්වාර Na<sup>+</sup> නාලිකා විවෘත වී Na<sup>+</sup> ඇතුළට ගලා ඒමෙන් පටල අභ්‍යන්තරය +30 mV පමණ ධන වන 'විධ්‍රැවණය' (Depolarization) සිදු වෙනවා. ක්‍රියා විභවයේ උච්චයේදී ක්ෂණිකව <b>Na<sup>+</sup> නාලිකා අක්‍රිය වී වැසෙන අතර, වෝල්ටීයතා-ද්වාර පොටෑසියම් (K<sup>+</sup>) නාලිකා රාශියක් විවෘත වී K<sup>+</sup> අයන විද්‍යුත්-රසායනික අනුක්‍රමණය ඔස්සේ සෛලයෙන් පිටතට වේගයෙන් විසරණය වන</b> බැවින් සෛල අභ්‍යන්තරය නැවතත් ඍණ ආරෝපිත තත්ත්වයට පත් වීම <b>ප්‍රතිධ්‍රැවණය (Repolarization)</b> ලෙස හඳුන්වනවා (K<sup>+</sup> නාලිකා සෙමින් වැසීම නිසා ඉන්පසු කෙටි අධිධ්‍රැවණයක්ද ඇතිවේ).

### MCQ 6: රසායනික උපාගමයක පූර්ව-උපාගම පටලය සමඟ උපාගම ආශයිකා විලයනය වී උපාගම පැල්ම තුළට ස්නායු සම්ප්‍රේෂක (Neurotransmitters) නිදහස් කිරීම සෘජුවම උත්තේජනය කරන අයනය කුමක්ද?
- [ ] (1) Na<sup>+</sup>
- [ ] (2) K<sup>+</sup>
- [✓] (3) Ca<sup>2+</sup>
- [ ] (4) Mg<sup>2+</sup>
> **පැහැදිලි කිරීම:** අක්සනය දිගේ පැමිණෙන ක්‍රියා විභවය අක්සන අග්‍රස්ථයේ <b>පූර්ව-උපාගම පටලය</b> වෙත ළඟා වී එය විධ්‍රැවණය කළ විට, එම පටලයේ පිහිටි <b>වෝල්ටීයතා-ද්වාර කැල්සියම් (Ca<sup>2+</sup>) නාලිකා</b> විවෘත වෙනවා. බාහිර සෛලීය තරලයේ Ca<sup>2+</sup> සාන්ද්‍රණය ඉහළ නිසා <b>Ca<sup>2+</sup> අයන</b> පූර්ව-උපාගම අග්‍රස්ථය තුළට වේගයෙන් ගලා එන අතර, එම අන්තඃසෛලීය Ca<sup>2+</sup> වැඩිවීම මගින් ඇසිටයිල්කෝලීන් වැනි ස්නායු සම්ප්‍රේෂක අඩංගු <b>උපාගම ආශයිකා</b> පූර්ව-උපාගම පටලය හා හාවී <b>බහිෂ්සෛලකතාවයෙන් (Exocytosis)</b> උපාගම පැල්මට නිදහස් කිරීම සෘජුවම ප්‍රේරණය කරනවා. Na<sup>+</sup> සහ K<sup>+</sup> දායක වන්නේ අක්සනයේ හා පශ්ච-උපාගම පටලයේ විභව වෙනස්වීම්වලට මිස ආශයිකා විලයනයට නොවෙයි.

### MCQ 7: මධ්‍ය මොළයේ හා පාදස්ථ ගැංග්ලියාවල <b>ඩොපමයින් (Dopamine)</b> ස්නායු සම්ප්‍රේෂකය නිදහස් කරන නියුරෝන ක්‍රමිකව හායනය වීම නිසා පේශි වෙව්ලීම, තද බව හා චලන මන්දගාමී වීම ඇති කරන ස්නායු ආබාධය කුමක්ද?
- [ ] (1) ඇල්ෂයිමර් රෝගය (Alzheimer's disease)
- [✓] (2) පාකින්සන්ස් රෝගය (Parkinson's disease)
- [ ] (3) හීනෝන්මාදය (Schizophrenia)
- [ ] (4) විශාදය (Depression)
> **පැහැදිලි කිරීම:** මැදි හා වැඩිහිටි වියේදී හටගන්නා ප්‍රගාමී චාලක ස්නායු ආබාධයක් වන <b>පාකින්සන්ස් රෝගය (Parkinson's disease)</b> ඇතිවන්නේ මධ්‍ය මොළයේ හා පාදස්ථ න්‍යෂ්ටිවල (Basal nuclei) පේශි චලන සුමටව පාලනය කරන <b>ඩොපමයින් (Dopamine)</b> ස්‍රාවය කරන නියුරෝන ක්‍රමයෙන් මිය යෑම නිසයි; එහිදී අත් වෙව්ලීම, පේශි තද ගතිය, සමබරතාව ගිලිහීම හා චලන ආරම්භ කිරීමේ අපහසුව දක්නට ලැබෙනවා (L-dopa ඖෂධය මගින් රෝග ලක්ෂණ පාලනය කළ හැකියි). අනෙක් ආබාධ සැලකුවොත්: <b>ඇල්ෂයිමර් රෝගයේදී</b> මොළයේ ඇමයිලොයිඩ් ඵලක හා ටාවු ප්‍රෝටීන තැන්පත් වී මතකය ගිලිහී යන අතර, <b>හීනෝන්මාදය</b> යථාර්ථය විකෘති වන මානසික ආබාධයක් ද, <b>විශාදය</b> සෙරොටොනින්/නෝඇඩ්‍රිනලින් අසමතුලිතතා හා බැඳුණු මනෝභාව ආබාධයක් ද වෙනවා.

### MCQ 8: ස්නායු තන්තුවක් (අක්සනයක්) ඔස්සේ ක්‍රියා විභවයක් සෑමවිටම එක් දිශාවකට පමණක් ගමන් කරමින් ආපස්සට සන්නයනය වීම වළක්වන්නේ කුමක් මගින්ද?
- [ ] (1) රැන්වියර් ගැට පැවතීම මගින්
- [✓] (2) ක්‍රියා විභවයට වහාම පසුව Na<sup>+</sup> නාලිකා තාවකාලිකව අක්‍රිය වීමෙන් ඇතිවන අනස්සව කාලය (Refractory period) මගින්
- [ ] (3) උපාගම පැල්මේ පළල වැඩි වීම මගින්
- [ ] (4) අක්සනයේ විෂ්කම්භය අඩු වීම මගින්
> **පැහැදිලි කිරීම:** අක්සන ගොඩැල්ලෙන් ආරම්භ වී අක්සන අග්‍රස්ථය කරා ගමන් කරන ක්‍රියා විභවයක් යාබද ඉදිරි පටල කලාපය විධ්‍රැවණය කරන නමුත් කිසිවිටෙකත් පිටුපස කලාපය නැවත විධ්‍රැවණය කරමින් ආපස්සට හැරී යන්නේ නැහැ! ඊට හේතුව ක්‍රියා විභවයක් පසු කර ගිය වහාම එම පටල කොටසේ <b>වෝල්ටීයතා-ද්වාර Na<sup>+</sup> නාලිකා මිලිතත්පර කිහිපයකට තාවකාලිකව අක්‍රිය (Inactivated)</b> තත්ත්වයේ පවතින <b>අනස්සව කාලයයි (Refractory period)</b> — එම කෙටි කාලය තුළ එම පසුපස කොටසේ නැවත ක්‍රියා විභවයක් ජනනය කළ නොහැකි නිසා ආවේගය ඉදිරියට පමණක් ගමන් කරනවා. රැන්වියර් ගැට (වල්ගන සන්නයනය) හා විශාල අක්සන විෂ්කම්භය මගින් සිදු කරන්නේ ආවේග සන්නයන <b>වේගය වැඩි කිරීම</b> පමණයි.
