# ව්‍යවහාරික ජීව විද්‍යාව — ජලජීවී වගාව, පටක රෝපණය, වාහක මර්දනය, ආහාර සංරක්ෂණය හා ප්‍රාථමික සෛල (Applied Biology — Aquaculture, Tissue Culture, Vector Control, Post-Harvest Preservation & Stem Cells)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u10-applied-biology-aquaculture-horticulture-vectors-postharvest-stemcells/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 10
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක් සහ II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත / කෙටි සටහන් ප්‍රශ්නයක් අනිවාර්යයෙන්ම ලැබෙන ඒකකයකි
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
විසිතුරු මත්ස්‍ය වගාව හා ජලාල රෝග, තවාන් කළමනාකරණය හා ශාක පටක රෝපණය (ක්ෂුද්‍ර ප්‍රචාරණය), ශ්‍රී ලංකාවේ ඩෙංගු (Aedes aegypti/albopictus), බරවා (Wuchereria bancrofti / Culex quinquefasciatus) හා මැලේරියා (Anopheles culicifacies) ජීවන චක්‍ර හා වාහක මර්දනය, පශ්චාත් අස්වනු හානිය හා ආහාර කල්තබාගැනීම සහ ප්‍රාථමික සෛල (Totipotent/Pluripotent/Multipotent) හා නැනෝ තාක්ෂණය සරලව ඉගෙන ගමු.

*English Summary:* Complete NIE Unit 10 (Competencies 10.1.1 to 10.1.5) in warm spoken Sinhala: ornamental aquaculture & fish diseases, nursery/protected agriculture & micropropagation, Dengue/Filariasis/Malaria vectors & integrated control, post-harvest losses & food preservation principles, stem cell potency tiers, nanotechnology, and Human Genome Project.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
A/L ජීව විද්‍යා ගමනේ අවසානම ඒකකයට ඔයා දැන් ඇවිත් ඉන්නේ — සුබ පැතුම්! මෙච්චර කල් 01 වන ඒකකයේ ඉඳන් 09 වන ඒකකය වෙනකම් ඔයා ඉගෙනගත්ත සෛල, හෝමෝන, ප්‍රවේණිය, ක්ෂුද්‍රජීවීන් ගැන දැනුම සැබෑ ජීවිතයේදී **රටට විදේශ විනිමය ගේන්නත්, ලක්ෂ ගණනක් ගොවීන්ගේ අස්වැන්න රැකගන්නත්, ඩෙංගු වසංගතය පාලනය කරන්නත්, සුව කළ නොහැකි රෝග ප්‍රාථමික සෛලවලින් (Stem cells) සුව කරන්නත්** පාවිච්චි කරන හැටි තමයි අපි අද **10 වන ඒකකයෙන් (ව්‍යවහාරික ජීව විද්‍යාව)** ඉගෙන ගන්නේ!

      
        🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු හා ජෛව තාක්ෂණ විද්‍යාඥයෙකු විදිහට ඔයාට මේ පාඩම ඕන වෙන්නේ ඇයි?
        මෝසම් වැස්ස පටන් ගත්ත ගමන් ලංකාවේ හැම රෝහලකම වාට්ටු **ඩෙංගු රෝගීන්ගෙන්** පිරෙනවා! වෛද්‍ය නිලධාරියෙකු (MOH / සායනික වෛද්‍යවරයෙකු) විදිහට *Aedes aegypti* ගේ බෝවීමේ රටාව, Bti ජෛව පාලනය සහ රුධිර ප්ලාස්ම කාන්දුවන අවදානම් අවධිය හඳුනාගැනීමෙන් ජීවිත දහස් ගණනක් බේරගන්න පුළුවන්. ඒ වගේම ලියුකේමියා හෝ තැලසීමියා දරුවෙකුට **රතු ඇටමිදුළු / පෙකණි වැල රුධිර ප්‍රාථමික සෛල (Stem cell transplant)** බද්ධ කිරීමත්, පිළිකා සෛලවලට විතරක් හරියටම බෙහෙත ගෙනියන **නැනෝ ඖෂධ (Nanomedicine)** භාවිතයත් අනාගත වෛද්‍ය ලෝකයේ හදවතයි!

      

      
## 1. විසිතුරු මත්ස්‍ය වගාව (Aquaculture) සහ ජලාල නඩත්තුව (NIE 10.1.1)

      ශ්‍රී ලංකාවට ඉහළ විදේශ විනිමයක් ගෙන එන කර්මාන්තයක් වන ජලජීවී වගාව සඳහා තෝරාගන්නා විශේෂ සතුව **වේගවත් වර්ධනය, කෘත්‍රිම ආහාර පිළිගැනීම, ඉහළ ගහන ඝනත්වයකට හා රෝගවලට ඔරොත්තු දීම සහ වහල් තත්ත්ව යටතේ පහසුවෙන් අභිජනනය කිරීමේ හැකියාව** තිබිය යුතුය.

      
        - **විසිතුරු මත්ස්‍ය ප්‍රභේද:** පැටවුන් බිහි කරන **ජීවප්‍රජනක (Live-bearers)** මසුන් ලෙස **ගප්පි (*Poecilia reticulata*), මොලී, ප්ලේටි සහ සෝඩ්ටේල් (Swordtail)** ද, බිත්තර දමන **අණ්ඩප්‍රජනක (Egg-layers)** ලෙස **ගෝල්ඩ්ෆිෂ්, ඒන්ජල් මසුන්, සීබ්‍රා ඩැනියෝ සහ ෆයිටර් (*Betta splendens*)** ද බහුලව වගා කෙරේ.

        - **ජලාල (Aquarium) නඩත්තු රන් නීති (NIE සම්පත් පොත):** දිනපතා මසුන්ගේ හැසිරීම හා උෂ්ණත්වය පරීක්ෂා කරන්න; අධික ආහාර දීමෙන් ඇමෝනියා විෂවීම වැළැක්වීමට **සතියකට එක් දිනක් වැඩිහිටි මසුන්ට ආහාර නොදී තබන්න**; **සති දෙකකට වරක් ජලයෙන් `20–25%` ක්** පතුලේ අපද්‍රව්‍ය සමඟ සයිපනයකින් ඉවත් කර ක්ලෝරීන් ඉවත් කළ (පැරණි කළ) ජලය පුරවන්න.

        - **සුලභ මත්ස්‍ය රෝග 3:** (1) **සුදු ලප රෝගය (White spot / Ich)** — *Ichthyophthirius multifiliis* පක්ෂ්මධර ප්‍රොටොසෝවාවා නිසා සම හා වරල් මත සුදු ලප ඇති වීම; (2) **වරල් හා වලිග කුණුවීම (Fin/Tail rot)** — අපිරිසිදු ජලයේ බැක්ටීරියා/දිලීර නිසා; (3) **කරමල් කුණුවීම (Gill rot)** — දිලීර/බැක්ටීරියා නිසා හුස්ම ගැනීම අපහසු වී මසුන් ජල මතුපිටට පැමිණීම. *(පාරිසරික අවදානම: ටැංකි සුද්දා වැනි විදේශික මසුන් ස්වාභාවික ජලාශවලට මුදාහැරීමෙන් ආක්‍රමණික විශේෂ බවට පත්වීම!)*

      

      
## 2. තවාන් කළමනාකරණය, ආරක්ෂිත කෘෂිකර්මය සහ ශාක පටක රෝපණය (NIE 10.1.2)

      **තවාන් ගැටලු:** අධික තෙතමනය, තදබදය හා අඩු හිරු එළිය නිසා *Pythium, Fusarium, Rhizoctonia* වැනි පාංශු දිලීර මගින් බීජ පැළවල පාදස්ථය කුණු වී ඇද වැටෙන **දියමලන් කෑම (Damping-off)** තවාන්වල ප්‍රධානතම රෝගයයි (ජීවාණුහරිත තවාන් මාධ්‍ය, හොඳ ජලවහනය හා දිලීරනාශක මගින් වළක්වයි). කෘමි හා දේශගුණික හානි වළක්වා උසස් තත්ත්වයේ අස්වැන්නක් ගැනීමට **හරිතාගාර (Greenhouses) හා පොලිටනල් (Polytunnels)** තුළ බෙල් පෙපර්, තක්කාලි, සලාද, ස්ට්‍රෝබෙරි සහ කැපූ මල් (රෝස, කානේෂන්, ජර්බෙරා, ක්‍රිසැන්තිමම්) වගා කෙරේ. මල් හා පලතුරු වගාවේදී අතු බැඳීම (Layering), දඬු කැබලි සහ **බද්ධ කිරීම (Grafting / Budding — ශක්තිමත් මූල පද්ධතියක් සහිත ග්‍රාහකය / Stock මත උසස් ඵල/මල් දෙන අනුජය / Scion සවි කිරීම)** යොදාගනී.

      
        
          01
          
            **ශාක පටක රෝපණයේ (ක්ෂුද්‍ර ප්‍රචාරණයේ) මූලධර්මය — පූර්ණ ශක්‍යතාව (Totipotency):**
            ඕනෑම ජීවී න්‍යෂ්ටි සහිත ශාක සෛලයකට සුදුසු පෝෂක හා වර්ධක හෝමෝන ලබා දුන් විට සම්පූර්ණ නව ශාකයක් බවට විකසනය වීමේ ප්‍රවේණික හැකියාව **පූර්ණ ශක්‍යතාව** නම් වේ.
          
        
        
          02
          
            **පූතිරහිත රෝපණය, කැලස (Callus) සෑදීම සහ ඔක්සින : සයිටොකයිනින පාලනය:**
            මතුපිට විෂබීජහරණය කළ **පිපිරුමක් (Explant — අග්‍රස්ථ විභාජකය ගැනීමෙන් 100%ක් වෛරස-රහිත පැළ ලැබේ!)** සුක්‍රෝස්, ඛනිජ, විටමින්, ඒගාර් හා හෝමෝන අඩංගු ජීවාණුහරිත මාධ්‍යයක රෝපණය කරයි. අවිභේදිත සෛල ගොනුවක් වන **කැලස (Callus)** සෑදුණු පසු: **ඉහළ සයිටොකයිනින : අඩු ඔක්සින** අනුපාතයෙන් ප්‍රරෝහ (අංකුර) ද, **ඉහළ ඔක්සින : අඩු සයිටොකයිනින** අනුපාතයෙන් මුල් (Roots) ද ප්‍රේරණය කරයි!
          
        
        
          03
          
            **දැඩි කිරීම (Acclimatization / Hardening) සහ වාණිජ වැදගත්කම:**
            නළය තුළ වැඩුණු පැළ ක්‍රමයෙන් බාහිර ආර්ද්‍රතාවට හා හිරු එළියට හුරු කර (දැඩි කර) ක්ෂේත්‍රයේ සිටුවයි. කෙසෙල්, අන්නාසි, ඕකිඩ්, ඇන්තූරියම් සහ අර්තාපල්වල **ප්‍රවේණිකව සර්වසම (ක්ලෝන), රෝග-රහිත පැළ කුඩා ඉඩකදී කෙටි කලකින් ලක්ෂ ගණනක්** නිපදවා ගත හැක!
          
        
      

      
## 3. වාහක මගින් පැතිරෙන රෝග — ඩෙංගු, බරවා සහ මැලේරියාව (NIE 10.1.3)

      විභාගයේ වගු සංසන්දන ප්‍රශ්නවලට කෙළින්ම එන ඩෙංගු, බරවා හා මැලේරියා රෝග ත්‍රිත්වයේ සම්පූර්ණ සැසඳීම පහත දැක්වේ:

      
        | 
          
            ලක්ෂණය 
            | ඩෙංගු (Dengue) 
            | බරවා (Filariasis) 
            | මැලේරියාව (Malaria) 
          

        
        
          
            | **රෝග කාරකයා (Pathogen)** 
            | ඩෙංගු වෛරසය (Flavivirus — DEN 1, 2, 3, 4 දර්ශ 4කි; ssRNA වෛරසයකි). 
            | ***Wuchereria bancrofti*** (සහ *Brugia malayi*) — නෙමටෝඩා පරපෝෂිත පණුවා. 
            | ***Plasmodium vivax / P. falciparum*** — ප්‍රොටොසෝවා පරපෝෂිතයා. 
          

          
            | **ශ්‍රී ලංකාවේ වාහක මදුරුවා** 
            | ප්‍රධාන: ***Aedes aegypti***ද්විතීයික: ***Aedes albopictus*** (කළු-සුදු ඉරි සහිතයි; දිවා කාලයේ දෂ්ට කරයි). 
            | ***Culex quinquefasciatus*** (සහ *Mansonia* — රාත්‍රී කාලයේ දෂ්ට කරයි). 
            | ***Anopheles culicifacies*** ගැහැනු මදුරුවා (සන්ධ්‍යා/රාත්‍රී කාලයේ දෂ්ට කරයි). 
          

          
            | **මදුරුවා බෝවන ස්ථාන** 
            | ඉවතලන ටයර්, පොල්කටු, ටින්, වැහි පීලි, මල් බඳුන්වල එකතුවන **පැහැදිලි/පිරිසිදු ජලය** (බිත්තර වියළීමට ඔරොත්තු දේ!). 
            | අවහිර වූ කාණු, කැඩුණු වැසිකිළි වළවල්, පොල්ලෙලි වළවල් වැනි **කාබනික ද්‍රව්‍ය අධික අපිරිසිදු ජලය**. 
            | හිරු එළිය වැටෙන පිරිසිදු, සෙමින් ගලා යන ගංගා ඉවුරු, වැලි වළවල් හා දියකඩිති. 
          

          
            | **ප්‍රධාන රෝග ලක්ෂණ** 
            | තද උණ, ඇස් පිටුපස/හන්දි/පේශි වේදනාව, **රුධිර පට්ටිකා අඩුවීම** හා **ප්ලාස්ම කාන්දුව** (රක්තපාත/කම්පන තත්ත්වය). 
            | වසා නාල හා වසා ගැටිති අවහිර වී පාද, අත් හා වෘෂණ කෝෂ නිදන්ගතව ඉදිමීම (Elephantiasis). 
            | සීතල වෙව්ලීම සමඟ වාරිකව එන තද උණ, රතු රුධිරාණු බිඳීම නිසා රක්තහීනතාව හා ප්ලීහාව ඉදිමීම. 
          

          
            | **ඒකාබද්ධ වාහක මර්දනය** 
            | ප්‍රභව ඉවත් කිරීම, ජල ටැංකිවලට ගප්පි/දන්ඩියා මසුන් දැමීම, ***Bacillus thuringiensis israelensis* (Bti)** ඉසීම, ධූමකරණය. 
            | අපිරිසිදු කාණු පිරිසිදු කිරීම, මදුරු දැල් භාවිතය, DEC + Albendazole ප්‍රතිපරපෝෂිත ප්‍රතිකාර. 
            | මදුරු දැල් (ITN), ගෘහස්ථ කෘමිනාශක ඉසීම, කීට භක්ෂක මසුන් සහ ආනයනික රෝගීන් කඩිනමින් හඳුනාගැනීම. 
          

        
      

      
## 4. පශ්චාත් අස්වනු හානිය, ආහාර පරිරක්ෂණය, ප්‍රාථමික සෛල හා නැනෝ තාක්ෂණය (NIE 10.1.4 – 10.1.5)

      **පශ්චාත් අස්වනු හානිය සහ ආහාර පරිරක්ෂණ මූලධර්ම 03:** නොමේරූ හෝ අධිකව ඉදුණු අවධියේ නෙළීම, ගෝනිවල තද කර ප්‍රවාහනයෙන් තැළීම, අධික උෂ්ණත්වය/ආර්ද්‍රතාව සහ ක්ෂුද්‍රජීවී/කෘමි හානි නිසා අස්වැන්නෙන් විශාල කොටසක් විනාශ වේ. වාතාශ්‍රය සහිත **ප්ලාස්ටික් කූඩ (Crates)** භාවිතය හා ශීත ගබඩා මගින් මෙය වළක්වා ගත හැක. ආහාර පරිරක්ෂණය පදනම් වන්නේ මූලධර්ම 3ක් මතයි: (1) **ක්ෂුද්‍රජීවීන් ආහාරයට ඇතුළු වීම වැළැක්වීම** (අපූති ඇසුරුම්), (2) **ක්ෂුද්‍රජීවී වර්ධනය හා ස්වයං-ජීර්ණ එන්සයිම නිෂේධනය කිරීම** (වියළීම — ජල සක්‍රියතාව අඩු කරයි; ලුණු හා සීනි දැමීම — ආස්‍රැතිකව ක්ෂුද්‍රජීවී සෛල ප්ලාස්මච්ඡේදනය කරයි; ශීතකරණය/අධිශීතනය; දුම් ගැසීම; සෝඩියම් බෙන්සොඒට් හා සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් වැනි රසායනික පරිරක්ෂක), සහ (3) **ක්ෂුද්‍රජීවීන් හා එන්සයිම විනාශ කිරීම** (පැස්චරීකරණය, UHT, ටින් කිරීම, ගැමා විකිරණ).

      
        🚀 ඒකකය 10.1.5 — ජීව විද්‍යාවේ නව්‍ය තාක්ෂණ 03
        
          
            **1. ප්‍රාථමික සෛල (Stem Cells)**
            • **Totipotent (පූර්ණ ශක්‍ය):** යුක්තාණුව/මොරුලා — කලලය හා වැදෑමහ ඇතුළු සියලුම සෛල සාදයි.• **Pluripotent (බහුවිධ ශක්‍ය):** බ්ලාස්ටොකෝෂ්ඨයේ අභ්‍යන්තර සෛල ස්කන්ධයෙන් ගන්නා කලල ප්‍රාථමික සෛල (ESCs) — ඕනෑම දේහ පටකයක් සාදයි (කලලය විනාශ වන නිසා ආචාරධර්ම ගැටලු ඇත!).• **Multipotent (බහු ශක්‍ය):** වැඩිහිටි රතු ඇටමිදුළු හා පෙකණි වැල රුධිර ප්‍රාථමික සෛල — ලියුකේමියා ඇටමිදුළු බද්ධයට යොදාගනී!
          
          
            **2. නැනෝ තාක්ෂණය (1 – 100 nm)**
            නැනෝමීටර 1 සිට 100 දක්වා පරිමාණයේ ද්‍රව්‍ය හැසිරවීමයි. යෙදීම්: නිරෝගී සෛලවලට හානි නොකර පිළිකා සෛල වෙතම ඖෂධ ගෙන යන **ඉලක්කගත ඖෂධ ප්‍රවාහනය (Targeted drug delivery)**, රුධිර ග්ලූකෝස්/ව්‍යාධිජනක හඳුනාගන්නා **ජෛව සංවේදක (Biosensors)** සහ තුවාල වෙළුම් පටිවල ප්‍රතිබැක්ටීරියා රිදී (Ag) නැනෝ අංශු.
          
          
            **3. මානව ජිනෝම ව්‍යාපෘතිය (HGP)**
            2003 දී සම්පූර්ණ කළ HGP මගින් මානව DNA හි භෂ්ම යුගල බිලියන ~3ක අනුපිළිවෙළ සහ ජාන ~20,000–25,000 හඳුනා ගන්නා ලදී — ප්‍රවේණික රෝග කල්තියා හඳුනාගැනීමට, පිළිකා ජාන විශ්ලේෂණයට සහ පුද්ගලයාට ගැළපෙන ඖෂධ ලබාදීමට (Pharmacogenomics) මඟ පෑදීය.
          
          
            **වාහක මර්දන ගැටලු**
            රසායනික කෘමිනාශක අධික භාවිතය නිසා මදුරුවන් තුළ කෘමිනාශක ප්‍රතිරෝධය ඇති වීම, පරිසර දූෂණය සහ නාගරීකරණය සමඟ කැළිකසළ නිසි ලෙස බැහැර නොකිරීම ප්‍රධාන බාධක වේ.
          
        
      

      
        **✅ සමස්ත A/L ජීව විද්‍යා පාඨමාලාවම අවසන් කිරීමට පෙර ඔයාගෙන්ම අහලා බලන්න:**
        (1) ශාක පටක රෝපණයේදී 100%ක් **වෛරස-රහිත** පැළ ලබාගැනීමට පිපිරුම (Explant) ලෙස ගන්නේ ශාකයේ කවර කොටසද? *(පිළිතුර: **අග්‍රස්ථ විභාජකය / Shoot apical meristem** — මන්ද එහි සනාල පටක නොමැති නිසා හා වේගවත් සෛල විභාජනය නිසා වෛරස එහි නොපවතී!)*
        (2) දැන් දකුණු පස තියෙන **MCQ පුහුණුව** සහ **පසුගිය විභාග MCQ බැංකුව (ප්‍රශ්න 90)** සම්පූර්ණ කරලා A/L විභාගයේ ඉහළම 'A' සාමාර්ථයට සූදානම් වෙමු! ජය වේවා!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) ශාක පටක රෝපණයේ (ක්ෂුද්‍ර ප්‍රචාරණයේ) විද්‍යාත්මක මූලධර්මය කුමක්ද? (ආ) කෘෂිකර්මාන්තයේදී සාම්ප්‍රදායික වර්ධක ප්‍රචාරණයට වඩා ක්ෂුද්‍ර ප්‍රචාරණය යොදා ගැනීමේ ප්‍රධාන වාසි හතරක් (04) සඳහන් කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) පූර්ණ ශක්‍යතාව (Totipotency) — ඕනෑම ජීවී න්‍යෂ්ටි සහිත ශාක සෛලයකට සුදුසු පෝෂක හා වර්ධක යාමක ලබා දුන් විට සම්පූර්ණ නව ශාකයක් බවට විකසනය වීමේ හැකියාව.; (ආ) 1. කුඩා ඉඩකදී කෙටි කාලයක් තුළ ප්‍රවේණිකව සර්වසම (ක්ලෝන) පැළ විශාල සංඛ්‍යාවක් නිපදවා ගත හැකි වීම, 2. අග්‍රස්ථ විභාජක රෝපණය මගින් වෛරස හා රෝගවලින් තොර නිරෝගී පැළ ලබාගත හැකි වීම, 3. දේශගුණික/සෘතුමය බාධාවකින් තොරව වසර පුරාම පැළ නිපදවිය හැකි වීම, 4. බීජ ප්‍රරෝහණය අපහසු ඕකිඩ් හා නිර්බීජ කෙසෙල් වැනි ශාක පහසුවෙන් ප්‍රචාරණය කළ හැකි වීම.

### Q2: 2. (අ) ශ්‍රී ලංකාවේ ඩෙංගු සහ බරවා රෝග සඳහා හේතුකාරකයා, ප්‍රධාන වාහක මදුරු විශේෂය සහ බෝවන ජලජ පරිසරය සංසන්දනය කරන්න. (ආ) කලල ප්‍රාථමික සෛල (Pluripotent) සහ වැඩිහිටි ප්‍රාථමික සෛල (Multipotent) අතර වෙනස හා වෛද්‍ය විද්‍යාත්මක යෙදීමක් දක්වන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) ඩෙංගු: ඩෙංගු වෛරසය (Flavivirus); ප්‍රධාන වාහකයා Aedes aegypti (ද්විතීයික A. albopictus); ටයර්/පොල්කටු/බඳුන්වල පිරිසිදු එකතුවන ජලය. බරවා: Wuchereria bancrofti නෙමටෝඩාවා; ප්‍රධාන වාහකයා Culex quinquefasciatus; කාබනික අපද්‍රව්‍ය බහුල අපිරිසිදු කාණු/වැසිකිළි ජලය.; (ආ) බ්ලාස්ටොකෝෂ්ඨයේ අභ්‍යන්තර සෛල ස්කන්ධයෙන් ගන්නා කලල ප්‍රාථමික සෛල Pluripotent වන අතර දේහයේ ඕනෑම පටක වර්ගයක් සෑදිය හැක (එහෙත් කලලය විනාශ වීම පිළිබඳ ආචාරධර්ම ගැටලු පවතී). වැඩිහිටි රතු ඇටමිදුළු/පෙකණි වැල ප්‍රාථමික සෛල Multipotent වන අතර ආශ්‍රිත පෙළපතක සෛල පමණක් සාදයි (උදා: ලියුකේමියා රෝගීන්ට ඇටමිදුළු බද්ධ කිරීම).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: ශාක පටක රෝපණයේදී කැලස (Callus) මගින් මුල් (Roots) හටගැනීම ප්‍රේරණය කිරීම සඳහා රෝපණ මාධ්‍යයේ පවත්වා ගත යුතු වර්ධක යාමක අනුපාතය කුමක්ද?
- [ ] (1) ඉහළ සයිටොකයිනින හා අඩු ඔක්සින අනුපාතයක්
- [✓] (2) ඉහළ ඔක්සින හා අඩු සයිටොකයිනින අනුපාතයක්
- [ ] (3) ඇබ්සිසික් අම්ලය පමණක්
- [ ] (4) එතිලීන් වායුව පමණක්
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශාක පටක රෝපණයේදී (ක්ෂුද්‍ර ප්‍රචාරණයේදී) ජීවාණුහරිත පෝෂක මාධ්‍යය මත සෑදෙන අවිභේදිත සෛල ගොනුවක් වන <b>කැලස (Callus)</b> මගින් අවයව විභේදනය (Organogenesis) පාලනය කරන්නේ මාධ්‍යයේ <b>ඔක්සින : සයිටොකයිනින සාන්ද්‍රණ අනුපාතය</b> වෙනස් කිරීමෙනි! මාධ්‍යයේ <b>ඉහළ ඔක්සින හා අඩු සයිටොකයිනින අනුපාතයක්</b> පවත්වා ගත් විට කැලසයෙන් <b>මුල් හටගැනීම (Rooting)</b> උත්තේජනය වන අතර, මීට ප්‍රතිවිරුද්ධව <b>ඉහළ සයිටොකයිනින හා අඩු ඔක්සින අනුපාතයක්</b> යෙදූ විට <b>ප්‍රරෝහ / අංකුර හටගැනීම (Shooting)</b> ප්‍රේරණය වෙනවා (දෙවර්ගය සමතුලිත විට කැලසය තවදුරටත් අවිභේදිතව වර්ධනය වේ). ඇබ්සිසික් අම්ලය වර්ධනය නිෂේධනය කරන ආතති හෝමෝනය වන අතර එතිලීන් වායුව ඵල ඉදීම හා පත්‍ර පතනය උත්තේජනය කරයි.

### MCQ 2: ශ්‍රී ලංකාවේ බරවා (Filariasis) රෝග කාරක පරපෝෂිතයා සහ එහි ප්‍රධාන වාහක මදුරුවා නිවැරදිව දැක්වෙන වරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) <i>Flavivirus</i> සහ <i>Aedes aegypti</i>
- [✓] (2) <i>Wuchereria bancrofti</i> සහ <i>Culex quinquefasciatus</i>
- [ ] (3) <i>Plasmodium vivax</i> සහ <i>Anopheles culicifacies</i>
- [ ] (4) <i>Ichthyophthirius</i> සහ <i>Aedes albopictus</i>
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශ්‍රී ලංකාවේ වසා පද්ධතිය ආශ්‍රිතව අත් පා ඉදිමීම ඇති කරන <b>බරවා රෝගය (Filariasis)</b> ඇති කරන ප්‍රධාන පරපෝෂිතයා වන්නේ <b><i>Wuchereria bancrofti</i></b> නම් නෙමටෝඩා වටපණුවා වන අතර (ඊට අමතරව <i>Brugia malayi</i> ද සුළු වශයෙන් හමුවේ), එය සම්ප්‍රේෂණය කරන ප්‍රධානතම වාහක මදුරුවා වන්නේ කාබනික අපද්‍රව්‍ය අධික අපිරිසිදු කාණු හා වැසිකිළි වළවල්වල බෝවී රාත්‍රී කාලයේ දෂ්ට කරන <b><i>Culex quinquefasciatus</i></b> ගැහැනු මදුරුවායි! අනෙක් වරණ සැලකුවොත්: <i>Flavivirus</i> කාණ්ඩයේ ඩෙංගු වෛරසය පිරිසිදු ජලයේ බෝවන <i>Aedes aegypti</i> හා <i>Aedes albopictus</i> මගින්ද, මැලේරියා කාරක <i>Plasmodium vivax</i> ප්‍රොටොසෝවාවා <i>Anopheles culicifacies</i> මදුරුවා මගින්ද බෝවන අතර <i>Ichthyophthirius</i> මසුන්ගේ සුදු ලප රෝග කාරකයායි.

### MCQ 3: ඩෙංගු මදුරු කීටයන් ජෛව විද්‍යාත්මකව මර්දනය කිරීම සඳහා ජල රැඳුම් ස්ථානවලට ඉසිනු ලබන බැක්ටීරියාව කුමක්ද?
- [ ] (1) <i>Escherichia coli</i>
- [✓] (2) <i>Bacillus thuringiensis israelensis</i> (Bti)
- [ ] (3) <i>Rhizobium leguminosarum</i>
- [ ] (4) <i>Lactobacillus bulgaricus</i>
> **පැහැදිලි කිරීම:** රසායනික කෘමිනාශක මගින් පරිසරයට හා හිතකර ජීවීන්ට සිදුවන හානිය වළක්වා ඩෙංගු වාහක <i>Aedes</i> මදුරු කීටයන් <b>ජෛව විද්‍යාත්මකව මර්දනය (Biological control)</b> කිරීම සඳහා ජල රැඳුම් ස්ථානවලට ඉසිනු ලබන්නේ <b><i>Bacillus thuringiensis israelensis</i> (Bti)</b> බැක්ටීරියා සංයෝගයයි! Bti අන්තඃබීජාණු සමඟ පවතින ප්‍රෝටීනමය ධූලක ස්ඵටික (δ-endotoxin) මදුරු කීටයන් ආහාරයට ගත් විට කීටයාගේ ක්ෂාරීය බඩවැල තුළදී පමණක් සක්‍රිය වී ආහාර මාර්ග අපිච්ඡදය සිදුරු කර පැය කිහිපයකින් මදුරු කීටයන් විනාශ කරන අතර මසුන්ට, පක්ෂීන්ට හෝ මිනිසාට ඉන් කිසිදු හානියක් සිදුවන්නේ නැහැ. <i>E. coli</i> ආන්ත්‍රික බැක්ටීරියාවක්ද, <i>Rhizobium</i> රනිල N<sub>2</sub> තිර කරන්නෙකුද, <i>Lactobacillus</i> යෝගට් නිපදවන ලැක්ටික් අම්ල බැක්ටීරියාවක්ද වේ.

### MCQ 4: විසිතුරු මසුන්ගේ සම සහ වරල් මත කුඩා සුදු ලප ඇති කරන "සුදු ලප රෝගය" (White spot disease) සඳහා හේතුකාරක ජීවියා කවර කාණ්ඩයකට අයත් වේද?
- [ ] (1) වෛරසයක්
- [✓] (2) ප්‍රොටොසෝවාවෙකු (<i>Ichthyophthirius</i>)
- [ ] (3) නෙමටෝඩාවෙකු
- [ ] (4) සයනොබැක්ටීරියාවෙකු
> **පැහැදිලි කිරීම:** විසිතුරු මත්ස්‍ය වගාවේදී ජල ටැංකිවල උෂ්ණත්වය ක්ෂණිකව වෙනස් වීම හෝ නිරෝධායනය නොකළ ආසාදිත මසුන් එක් කිරීම නිසා බහුලවම පැතිරෙන <b>'සුදු ලප රෝගය' (White spot disease / Ich)</b> ඇති කරන්නේ <b><i>Ichthyophthirius multifiliis</i></b> නමැති ඒකසෛලික පක්ෂ්මධර <b>ප්‍රොටොසෝවා</b> පරපෝෂිතයෙකු මගිනි! මෙම පරපෝෂිතයා මසුන්ගේ සම, වරල් සහ කරමල් අපිච්ඡදය තුළට වැදී ලුණු කැට වැනි කුඩා සුදු ගැටිති ඇති කරන අතර මසුන් දැඩි අපහසුතාවයෙන් ටැංකි බිත්තිවල ඇතිල්ලීම හා හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව පෙන්වනවා. විසිතුරු මසුන්ගේ වරල් කුණුවීම (Fin rot) හා ජල ශෝථය (Dropsy) ප්‍රධාන වශයෙන් බැක්ටීරියා ආසාදන නිසා ඇතිවන අතර නෙමටෝඩාවන් හෝ සයනොබැක්ටීරියා සුදු ලප රෝගයට හේතු නොවේ.

### MCQ 5: බ්ලාස්ටොකෝෂ්ඨයේ (Blastocyst) අභ්‍යන්තර සෛල ස්කන්ධයෙන් ලබාගන්නා කලල ප්‍රාථමික සෛල (Embryonic stem cells) සතු විභේදන ශක්‍යතාව හඳුන්වන්නේ කෙසේද?
- [ ] (1) පූර්ණ ශක්‍ය (Totipotent)
- [✓] (2) බහුවිධ ශක්‍ය (Pluripotent)
- [ ] (3) ඒක ශක්‍ය (Unipotent)
- [ ] (4) විභේදිත ස්නායු සෛල
> **පැහැදිලි කිරීම:** සංසේචනයෙන් දින 5කට පමණ පසු සෑදෙන මානව <b>බ්ලාස්ටොකෝෂ්ඨයේ (Blastocyst)</b> ඇතුළත සෛල ස්කන්ධයෙන් (Inner cell mass — ICM) වෙන් කරගන්නා <b>කලල ප්‍රාථමික සෛල (Embryonic stem cells)</b> සතු විභේදන ශක්‍යතාව හඳුන්වන්නේ <b>බහුවිධ ශක්‍යතාව (Pluripotency)</b> ලෙසයි! බහුවිධ ශක්‍ය සෛලවලට කලල ජනන ස්තර තුනෙන්ම (බහිශ්චර්මය, මධ්‍යචර්මය, අන්තශ්චර්මය) සම්භවය වන මිනිස් දේහයේ <b>ඕනෑම පටක හා සෛල වර්ගයක් (සෛල වර්ග 200+)</b> බවට විභේදනය විය හැකි නමුත් වැදෑමහ (පෝෂබ්ලාස්ටය) සෑදිය නොහැකි නිසා තනිව සම්පූර්ණ ජීවියෙකු තැනිය නොහැකියි. වැදෑමහ ඇතුළු සම්පූර්ණ ජීවියෙකුම තැනිය හැකි <b>පූර්ණ ශක්‍ය (Totipotent)</b> වන්නේ යුක්තාණුව හා මුල් මොරුලා සෛල පමණක් වන අතර, රතු ඇටමිදුළු ප්‍රාථමික සෛල <b>බහු ශක්‍ය (Multipotent)</b> වේ.

### MCQ 6: පැළ තවාන්වල අධික තෙතමනය හා තදබදය නිසා බීජ පැළවල පාදස්ථය කුණු වී මියයන "දියමලන් කෑම" (Damping-off) රෝගය ප්‍රධාන වශයෙන් ඇති කරන්නේ කවර ජීවීන් මගින්ද?
- [✓] (1) <i>Pythium</i> සහ <i>Fusarium</i> වැනි පාංශු දිලීර / දිලීර වැනි ජීවීන්
- [ ] (2) <i>Aedes</i> මදුරුවන්
- [ ] (3) ප්‍රියෝන
- [ ] (4) නයිට්‍රීකාරක බැක්ටීරියා
> **පැහැදිලි කිරීම:** එළවළු හා මල් පැළ තවාන්වල ජලවහනය දුර්වල වීම, අධික තෙතමනය, අඩු හිරු එළිය සහ බීජ ඉතා ඝනව වැපිරීම වැනි තත්ත්ව යටතේ ළපටි බීජ පැළවල පස මට්ටමේ කඳේ පාදස්ථය තෙත් වී කුණු වී පැළ කඩා වැටී මියයන <b>'දියමලන් කෑම' (Damping-off)</b> රෝගය ප්‍රධාන වශයෙන් ඇති කරන්නේ <b><i>Pythium</i>, <i>Phytophthora</i>, <i>Fusarium</i></b> සහ <b><i>Rhizoctonia</i></b> වැනි පසෙහි වෙසෙන දිලීර හා දිලීර වැනි (Oomycetes) ව්‍යාධිජනක ජීවීන් මගිනි! තවාන් පාත්ති පිළිස්සීමෙන්/හිරු එළියෙන් ජීවාණුහරණය කිරීම, දිලීරනාශක යෙදීම හා නිසි ජලවහනය මගින් මෙම රෝගය පාලනය කරගත හැකියි. <i>Aedes</i> මදුරුවන් ඩෙංගු වාහකයා වන අතර ප්‍රියෝන සත්ත්ව මොළ රෝග කාරකද නයිට්‍රීකාරක බැක්ටීරියා පස සරු කරන හිතකර බැක්ටීරියාද වේ.

### MCQ 7: ලුණු දැමීම සහ අධික සීනි දැමීම (ජෑම් සෑදීම) මගින් ආහාර කල්තබා ගැනීමේදී ක්‍රියාත්මක වන ප්‍රධාන ජීව විද්‍යාත්මක මූලධර්මය කුමක්ද?
- [ ] (1) ක්ෂුද්‍රජීවීන්ගේ DNA විකිරණ මගින් බිඳ දැමීම
- [ ] (2) අධිභාෂ්මික පරිසරයක් සෑදීම
- [✓] (3) අධිආස්‍රැතික පරිසරයක් මගින් ආහාරයේ හා ක්ෂුද්‍රජීවී සෛලවල ජලය ඉවත් කර (ප්ලාස්මච්ඡේදනය) වර්ධනය නිෂේධනය කිරීම
- [ ] (4) ඔක්සිජන් සාන්ද්‍රණය වැඩි කිරීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** මාළු හා එළවළු ලුණු දැමීම (Salting) සහ පලතුරුවලට සාන්ද්‍ර සීනි එක් කර ජෑම්/කෝඩියල් සෑදීම මගින් ආහාර කල්තබා ගැනීමේදී ආහාරය වටා ඉතා ඉහළ ද්‍රාව්‍ය සාන්ද්‍රණයක් සහිත <b>අධිආස්‍රැතික (Hypertonic — ඉතා පහළ/සෘණ ජල විභවයක් සහිත)</b> පරිසරයක් නිර්මාණය කෙරෙනවා. මෙමගින් ආහාරයේ ලබාගත හැකි නිදහස් ජල ප්‍රමාණය (ජල ක්‍රියාකාරිත්වය) දැඩි ලෙස පහත වැටෙන අතර, ආහාරය මත පතිත වන බැක්ටීරියා හා දිලීර සෛලවල සෛල ප්ලාස්මයේ සිට ආස්‍රැතිය මගින් ජලය පිටතට ඇදී ගොස් සෛල පටලය හැකිළෙන <b>ප්ලාස්මච්ඡේදනය (Plasmolysis)</b> නිසා ක්ෂුද්‍රජීවී පරිවෘත්තිය හා ගුණනය සම්පූර්ණයෙන්ම නිෂේධනය වෙනවා! DNA විකිරණවලින් බිඳින්නේ ප්‍රවිකිරණයේදී වන අතර භාෂ්මිකතාව හෝ ඔක්සිජන් වැඩි කිරීම මෙහි යාන්ත්‍රණය නොවේ.

### MCQ 8: නැනෝ තාක්ෂණයේදී (Nanotechnology) භාවිත කරන නැනෝ අංශුවල ලාක්ෂණික මාන පරාසය කුමක්ද?
- [ ] (1) 1 mm සිට 100 mm දක්වා
- [ ] (2) 1 μm සිට 100 μm දක්වා
- [✓] (3) 1 nm සිට 100 nm දක්වා
- [ ] (4) 1 cm සිට 10 cm දක්වා
> **පැහැදිලි කිරීම:** <b>නැනෝ තාක්ෂණය (Nanotechnology)</b> යනු අවම වශයෙන් එක් මානයක් හෝ <b>නැනෝමීටර 1 සිට 100 දක්වා (1–100 nm, එනම් 10<sup>−9</sup> m පරිමාණයේ)</b> පවතින පදාර්ථ හා ව්‍යූහ පාලිතව නිර්මාණය කර භාවිත කිරීමේ නවීන තාක්ෂණයයි! මෙම අතිසියුම් 1–100 nm පරිමාණයේදී ද්‍රව්‍යවල පෘෂ්ඨික වර්ගඵලය : පරිමා අනුපාතය ඉතා ඉහළ යෑම සහ ක්වොන්ටම් බලපෑම් නිසා සාමාන්‍ය විශාල පරිමාණයේදී නොපෙන්වන සුවිශේෂී භෞතික, රසායනික හා ජෛවීය ගුණ (උදා: පිළිකා සෛල වෙත ඉලක්කගතව ඖෂධ ගෙන යන ලිපොසෝම/රන් නැනෝ අංශු, ජෛව සංවේදක සහ රිදී නැනෝ ප්‍රතිබැක්ටීරියා ආලේපන) ප්‍රකාශ වෙනවා. 1–100 μm යනු බැක්ටීරියා හා සත්ත්ව/ශාක සෛල පවතින මයික්‍රොමීටර පරාසය වන අතර mm හා cm පියවි ඇසට පෙනෙන මහේක්ෂීය පරිමාණයන් වේ.
