මිනිසාගේ ජීව ක්රියාවලි: ආහාර ජීර්ණය සහ ශ්වසනය
මිනිස් ආහාර මාර්ගය දිගේ යාන්ත්රික හා රසායනික ජීර්ණය, එන්සයිම ක්රියාකාරීත්වය, ක්ෂුද්රාන්ත්රයේ අංගුලිකා මඟින් අවශෝෂණය මෙන්ම පෙනහැලි ගර්ත තුළ වායු හුවමාරුව සහ ස්වායු/නිර්වායු සෛලීය ශ්වසනය 11 ශ්රේණිය පෙළපොතට අනුකූලව මෙහිදී සාකච්ඡා කෙරේ.
1. මිනිසාගේ ආහාර ජීර්ණ ක්රියාවලිය සහ එන්සයිම සාරාංශය
සංකීර්ණ, ජලයේ අද්රාව්ය ආහාර අණු (පිෂ්ඨය, ප්රෝටීන, ලිපිඩ) දේහයට අවශෝෂණය කළ හැකි සරල, ජලද්රාව්ය අණු බවට පත් කිරීමේ යාන්ත්රික හා රසායනික ක්රියාවලිය ආහාර ජීර්ණය නම් වේ. අන්නස්රෝතය හා බඩවැල දිගේ ආහාර ගුලිය ඉදිරියට තල්ලු වන්නේ පේශි සංකෝචනයෙන් සිදුවන ක්රමාකුංචන චලන (Peristalsis) මඟිනි. ගිලීමේදී ශ්වාසනාලයට ආහාර ඇතුළු වීම වළක්වන්නේ අපිජිහ්විකාව (Epiglottis) මඟිනි.
| ප්රදේශය සහ ස්රාවය | එන්සයිමය / සංඝටකය | රසායනික ක්රියාකාරීත්වය (උපස්තරය → ඵලය) |
|---|---|---|
| මුඛ කුහරය (ඛේටය / භාෂ්මික හෝ මද ආම්ලික) |
ටයලින් (ඛේට ඇමයිලේස්) | පිසූ පිෂ්ඨය → මෝල්ටෝස් |
| ආමාශය (ආමාශයික යුෂය — ආම්ලික මාධ්යය) |
HCl අම්ලය පෙප්සීන් (Pepsin) රෙනින් (ළදරුවන්ගේ පමණි) |
• HCl මඟින් අක්රිය පෙප්සිනෝජන් සක්රිය පෙප්සීන් බවට පත් කරන අතර ක්ෂුද්රජීවීන් විනාශ කරයි. • ප්රෝටීන → පොලිපෙප්ටයිඩ (පෙප්ටෝන) • කිරිවල කේසිනෝජන් → කේසීන් (කිරි කැටි ගැසීම) |
| ග්රහණිය (Duodenum) 1. අක්මාවේ නිපදවී පිත්තාශයේ ගබඩා වන පිත 2. අග්න්යාශයික යුෂය (භාෂ්මික) |
• පිත් ලවණ (එන්සයිම නැත!) • අග්න්යාශයික ඇමයිලේස් • ට්රිප්සීන් (Trypsin) • ලයිපේස් (Lipase) |
• පිත මඟින් විශාල ලිපිඩ බිඳිති කුඩා බිඳිති බවට තෛලෝදකරණය (Emulsification) කරයි. • පිෂ්ඨය → මෝල්ටෝස් • ප්රෝටීන → පොලිපෙප්ටයිඩ • තෛලෝදකෘත ලිපිඩ → මේද අම්ල + ග්ලිසරෝල් |
| ක්ෂුද්රාන්ත්රය (ශේෂාන්ත්රය) (ආන්ත්රික යුෂය) |
මෝල්ටේස්, සුක්රේස්, ලැක්ටේස් සහ පෙප්ටිඩේස් | • මෝල්ටෝස් → ග්ලූකෝස් + ග්ලූකෝස් • සුක්රෝස් → ග්ලූකෝස් + ෆ්රක්ටෝස් • ලැක්ටෝස් → ග්ලූකෝස් + ගැලැක්ටෝස් • පොලිපෙප්ටයිඩ → ඇමයිනෝ අම්ල (අවසාන ඵල!) |
අවශෝෂණය හා මහාන්ත්රය: ක්ෂුද්රාන්ත්රයේ ඇතුළත බිත්තියේ ඇති ඇඟිලි වැනි නෙරීම් වන අංගුලිකා (Villi) හා ක්ෂුද්ර අංගුලිකා මඟින් අවශෝෂණ පෘෂ්ඨ වර්ගඵලය අතිශයින් වැඩි කරයි. ග්ලූකෝස්, ඇමයිනෝ අම්ල, විටමින් හා ඛනිජ ලවණ රුධිර කේශනාලිකාවලට ඇතුළු වී යකෘත් ප්රතිහාර ශිරාව හරහා අක්මාවට ගමන් කරන අතර, මේද අම්ල හා ග්ලිසරෝල් මැද පිහිටි පයෝපනාලිකාවට (Lacteal) ඇතුළු වී වසා පද්ධතියට එක් වේ. මහාන්ත්රයේදී ප්රධාන වශයෙන් ජීර්ණය නොවූ ද්රව්යවලින් ජලය නැවත අවශෝෂණය සිදු වේ.
2. මිනිසාගේ ශ්වසන පද්ධතිය සහ සෛලීය ශ්වසනය
- වාතය ගමන් කරන මාර්ගය: නාස් කුහරය (තෙත් කිරීම, උණුසුම් කිරීම හා දූවිලි පෙරීම) → ග්රසනිකාව → ස්වරාලය (කටහඬ) → ශ්වාසනාලය (C-හැඩැති කාටිලේජ වළලු මඟින් නාලය හැකිලීම වළකයි) → ශ්වාසනාලිකා → අනුශ්වාසනාලිකා → ගර්ත (Alveoli).
- ආශ්වාස හා ප්රශ්වාස යාන්ත්රණය:
- ආශ්වාසය (Inspiration): අන්තර් පර්ශුක පේශි සංකෝචනය වී පර්ශු කූඩුව ඉහළට හා පිටතට එසවේ; මහා ප්රාචීරය සංකෝචනය වී පැතලි වේ → උරස් කුහර පරිමාව වැඩි වී පීඩනය අඩු වීමෙන් බාහිර වාතය පෙනහැලි තුළට ගලා එයි.
- ප්රශ්වාසය (Expiration): පේශි ඉහිල් වී මහා ප්රාචීරය නැවත අර්ධ ගෝලාකාර (උත්තල) වේ → උරස් පරිමාව අඩු වී පීඩනය වැඩි වීමෙන් වාතය පිට වේ.
- සෛලීය ශ්වසනය (Cellular Respiration): සෛල තුළ (සයිටොප්ලාස්මයේ හා මයිටොකොන්ඩ්රියා තුළ) සරල ආහාර ඔක්සිකරණය කර ATP ලෙස ශක්තිය නිපදවීමේ ජෛව රසායනික ක්රියාවලියයි:
- ස්වායු ශ්වසනය (O2 සහිතව — 38 ATP, පූර්ණ ඔක්සිකරණය): C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O + ශක්තිය (ATP)
- සත්ත්ව පේශි සෛල තුළ නිර්වායු ශ්වසනය (O2 රහිතව — 2 ATP): ග්ලූකෝස් → ලැක්ටික් අම්ලය + මද ශක්තියක් (මස්පිඬු වේදනාව/කෙණ්ඩා පෙරළීම ඇති කරයි).
- ශාක හා යීස්ට් සෛල තුළ නිර්වායු ශ්වසනය (මද්යසාර පැසීම): ග්ලූකෝස් → එතිල් මද්යසාරය (එතනෝල්) + CO2 + මද ශක්තියක්.