# මිනිසාගේ ජීව ක්‍රියාවලි: ආහාර ජීර්ණය සහ ශ්වසනය (Human Life Processes: Digestion and Respiration)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-11/science/human-digestive-and-respiratory-processes/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 11, විද්‍යාව (Science), Unit 1
- **Exam Weight:** O/L විද්‍යාව I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක් සහ II පත්‍රයේ ජීව විද්‍යා ව්‍යුහගත/රචනා ප්‍රශ්නයක් (ලකුණු 10–15%)
- **Official Textbook Reference:** https://www.edupub.gov.lk/SelectSyllabuss.php

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
මිනිස් ආහාර මාර්ගය දිගේ යාන්ත්‍රික හා රසායනික ජීර්ණය, එන්සයිම ක්‍රියාකාරීත්වය, ක්ෂුද්‍රාන්ත්‍රයේ අංගුලිකා මඟින් අවශෝෂණය මෙන්ම පෙනහැලි ගර්ත තුළ වායු හුවමාරුව සහ ස්වායු/නිර්වායු සෛලීය ශ්වසනය 11 ශ්‍රේණිය පෙළපොතට අනුකූලව මෙහිදී සාකච්ඡා කෙරේ.

*English Summary:* Grade 11 Science comprehensive guide to human mechanical and enzymatic digestion, absorption via villi, gas exchange at alveoli, breathing mechanics, and aerobic vs anaerobic cellular respiration.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. මිනිසාගේ ආහාර ජීර්ණ ක්‍රියාවලිය සහ එන්සයිම සාරාංශය

සංකීර්ණ, ජලයේ අද්‍රාව්‍ය ආහාර අණු (පිෂ්ඨය, ප්‍රෝටීන, ලිපිඩ) දේහයට අවශෝෂණය කළ හැකි සරල, ජලද්‍රාව්‍ය අණු බවට පත් කිරීමේ යාන්ත්‍රික හා රසායනික ක්‍රියාවලිය **ආහාර ජීර්ණය** නම් වේ. අන්නස්‍රෝතය හා බඩවැල දිගේ ආහාර ගුලිය ඉදිරියට තල්ලු වන්නේ පේශි සංකෝචනයෙන් සිදුවන **ක්‍රමාකුංචන චලන (Peristalsis)** මඟිනි. ගිලීමේදී ශ්වාසනාලයට ආහාර ඇතුළු වීම වළක්වන්නේ **අපිජිහ්විකාව (Epiglottis)** මඟිනි.

  | 
    
      ප්‍රදේශය සහ ස්‍රාවය 
      | එන්සයිමය / සංඝටකය 
      | රසායනික ක්‍රියාකාරීත්වය (උපස්තරය → ඵලය) 
    

  
  
    
      | **මුඛ කුහරය**(ඛේටය / භාෂ්මික හෝ මද ආම්ලික) 
      | **ටයලින් (ඛේට ඇමයිලේස්)** 
      | පිසූ පිෂ්ඨය → **මෝල්ටෝස්** 
    

    
      | **ආමාශය**(ආමාශයික යුෂය — ආම්ලික මාධ්‍යය) 
      | **HCl අම්ලය****පෙප්සීන් (Pepsin)****රෙනින්** (ළදරුවන්ගේ පමණි) 
      | • HCl මඟින් අක්‍රිය පෙප්සිනෝජන් සක්‍රිය පෙප්සීන් බවට පත් කරන අතර ක්ෂුද්‍රජීවීන් විනාශ කරයි.• ප්‍රෝටීන → **පොලිපෙප්ටයිඩ (පෙප්ටෝන)**• කිරිවල කේසිනෝජන් → කේසීන් (කිරි කැටි ගැසීම) 
    

    
      | **ග්‍රහණිය (Duodenum)**1. අක්මාවේ නිපදවී පිත්තාශයේ ගබඩා වන **පිත**2. **අග්න්‍යාශයික යුෂය** (භාෂ්මික) 
      | • පිත් ලවණ (එන්සයිම නැත!)• **අග්න්‍යාශයික ඇමයිලේස්**• **ට්‍රිප්සීන් (Trypsin)**• **ලයිපේස් (Lipase)** 
      | • පිත මඟින් විශාල ලිපිඩ බිඳිති කුඩා බිඳිති බවට **තෛලෝදකරණය (Emulsification)** කරයි.• පිෂ්ඨය → **මෝල්ටෝස්**• ප්‍රෝටීන → **පොලිපෙප්ටයිඩ**• තෛලෝදකෘත ලිපිඩ → **මේද අම්ල + ග්ලිසරෝල්** 
    

    
      | **ක්ෂුද්‍රාන්ත්‍රය (ශේෂාන්ත්‍රය)**(ආන්ත්‍රික යුෂය) 
      | **මෝල්ටේස්, සුක්‍රේස්, ලැක්ටේස්** සහ **පෙප්ටිඩේස්** 
      | • මෝල්ටෝස් → ග්ලූකෝස් + ග්ලූකෝස්• සුක්‍රෝස් → ග්ලූකෝස් + ෆ්‍රක්ටෝස්• ලැක්ටෝස් → ග්ලූකෝස් + ගැලැක්ටෝස්• පොලිපෙප්ටයිඩ → **ඇමයිනෝ අම්ල** (අවසාන ඵල!) 
    

  

**අවශෝෂණය හා මහාන්ත්‍රය:** ක්ෂුද්‍රාන්ත්‍රයේ ඇතුළත බිත්තියේ ඇති ඇඟිලි වැනි නෙරීම් වන **අංගුලිකා (Villi)** හා ක්ෂුද්‍ර අංගුලිකා මඟින් අවශෝෂණ පෘෂ්ඨ වර්ගඵලය අතිශයින් වැඩි කරයි. ග්ලූකෝස්, ඇමයිනෝ අම්ල, විටමින් හා ඛනිජ ලවණ **රුධිර කේශනාලිකාවලට** ඇතුළු වී *යකෘත් ප්‍රතිහාර ශිරාව* හරහා අක්මාවට ගමන් කරන අතර, මේද අම්ල හා ග්ලිසරෝල් මැද පිහිටි **පයෝපනාලිකාවට (Lacteal)** ඇතුළු වී වසා පද්ධතියට එක් වේ. **මහාන්ත්‍රයේදී** ප්‍රධාන වශයෙන් ජීර්ණය නොවූ ද්‍රව්‍යවලින් **ජලය නැවත අවශෝෂණය** සිදු වේ.

### 2. මිනිසාගේ ශ්වසන පද්ධතිය සහ සෛලීය ශ්වසනය

  - **වාතය ගමන් කරන මාර්ගය:** නාස් කුහරය (තෙත් කිරීම, උණුසුම් කිරීම හා දූවිලි පෙරීම) → ග්‍රසනිකාව → ස්වරාලය (කටහඬ) → ශ්වාසනාලය (C-හැඩැති කාටිලේජ වළලු මඟින් නාලය හැකිලීම වළකයි) → ශ්වාසනාලිකා → අනුශ්වාසනාලිකා → **ගර්ත (Alveoli)**.

  - **ආශ්වාස හා ප්‍රශ්වාස යාන්ත්‍රණය:**
    
      **ආශ්වාසය (Inspiration):** අන්තර් පර්ශුක පේශි සංකෝචනය වී පර්ශු කූඩුව ඉහළට හා පිටතට එසවේ; මහා ප්‍රාචීරය සංකෝචනය වී **පැතලි වේ** → උරස් කුහර පරිමාව වැඩි වී පීඩනය අඩු වීමෙන් බාහිර වාතය පෙනහැලි තුළට ගලා එයි.

      - **ප්‍රශ්වාසය (Expiration):** පේශි ඉහිල් වී මහා ප්‍රාචීරය නැවත **අර්ධ ගෝලාකාර (උත්තල)** වේ → උරස් පරිමාව අඩු වී පීඩනය වැඩි වීමෙන් වාතය පිට වේ.

    
  
  - **සෛලීය ශ්වසනය (Cellular Respiration):** සෛල තුළ (සයිටොප්ලාස්මයේ හා **මයිටොකොන්ඩ්‍රියා** තුළ) සරල ආහාර ඔක්සිකරණය කර **ATP** ලෙස ශක්තිය නිපදවීමේ ජෛව රසායනික ක්‍රියාවලියයි:
    
      **ස්වායු ශ්වසනය (O2 සහිතව — 38 ATP, පූර්ණ ඔක්සිකරණය):** C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O + ශක්තිය (ATP)

      - **සත්ත්ව පේශි සෛල තුළ නිර්වායු ශ්වසනය (O2 රහිතව — 2 ATP):** ග්ලූකෝස් → **ලැක්ටික් අම්ලය** + මද ශක්තියක් (මස්පිඬු වේදනාව/කෙණ්ඩා පෙරළීම ඇති කරයි).

      - **ශාක හා යීස්ට් සෛල තුළ නිර්වායු ශ්වසනය (මද්‍යසාර පැසීම):** ග්ලූකෝස් → **එතිල් මද්‍යසාරය (එතනෝල්) + CO2** + මද ශක්තියක්.

    
  

  **විභාග ඉඟිය (පිත පිළිබඳ විශේෂ කරුණ):** **පිත (Bile) තුළ කිසිදු ජීර්ණ එන්සයිමයක් අඩංගු නොවේ!** පිත නිපදවන්නේ අක්මාවේ වන අතර ගබඩා වන්නේ පිත්තාශයේය; එමඟින් සිදු කරන්නේ *භෞතික/යාන්ත්‍රික ජීර්ණ ක්‍රියාවක්* වන ලිපිඩ තෛලෝදකරණය හා ආමාශයික ආම්ලික කයිමය උදාසීන කිරීම පමණි.

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: (i) මිනිස් ආහාර මාර්ගයේ ප්‍රෝටීන ජීර්ණය ආරම්භ වන ස්ථානය, ඊට දායක වන එන්සයිම සහ අවසාන ඵලය පිළිවෙළින් විස්තර කරන්න. (ii) ක්ෂුද්‍රාන්ත්‍රය ආහාර අවශෝෂණය සඳහා දක්වන අනුවර්තන තුනක් ලියන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) ප්‍රෝටීන ජීර්ණය ආරම්භ වන්නේ ආමාශයේදීය: ආමාශයික යුෂයේ ඇති පෙප්සීන් මඟින් ආම්ලික මාධ්‍යයේදී ප්‍රෝටීන පොලිපෙප්ටයිඩ බවට පත් කරයි.; ග්‍රහණියේදී අග්න්‍යාශයික යුෂයේ ඇති ට්‍රිප්සීන් මඟින් ඉතිරි ප්‍රෝටීන පොලිපෙප්ටයිඩ බවට පත් කරන අතර ක්ෂුද්‍රාන්ත්‍රයේදී පෙප්ටිඩේස් මඟින් පොලිපෙප්ටයිඩ අවසාන ඵලය වන ඇමයිනෝ අම්ල බවට පත් කරයි.; (ii) ක්ෂුද්‍රාන්ත්‍රයේ අනුවර්තන: (1) ඉතා දිගු (මීටර 6–7 පමණ) නාලයක් වීම, (2) ඇතුළත බිත්තියේ වෘත්තාකාර නැමි, අංගුලිකා හා ක්ෂුද්‍ර අංගුලිකා පිහිටීමෙන් විශාල පෘෂ්ඨ වර්ගඵලයක් ලැබීම, (3) අංගුලිකා බිත්තිය තනි සෛල ස්තරයකින් තුනී වීම සහ ඝන රුධිර කේශනාලිකා හා පයෝපනාලිකා පිහිටීම.

### Q2: මිනිසාගේ ස්වායු ශ්වසනය සහ පේශි සෛල තුළ සිදුවන නිර්වායු ශ්වසනය අතර වෙනස්කම් හතරක් වගුගත කර, ආමාශයික ප්‍රදාහය (Gastritis) වළක්වා ගැනීමට ගත හැකි පියවර දෙකක් දක්වන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** ස්වායු ශ්වසනයට O₂ අවශ්‍ය වන අතර නිර්වායු ශ්වසනයට O₂ අවශ්‍ය නොවේ.; ස්වායු ශ්වසනයේදී ග්ලූකෝස් පූර්ණ ඔක්සිකරණයකට ලක්ව CO₂ හා H₂O සෑදේ; මිනිස් පේශි නිර්වායු ශ්වසනයේදී අර්ධ බිඳවැටීමකින් ලැක්ටික් අම්ලය පමණක් සෑදේ.; ස්වායු ශ්වසනයෙන් ග්ලූකෝස් මවුලයකට 38 ATP (ඉහළ ශක්තියක්) නිපදවෙන අතර නිර්වායු ශ්වසනයෙන් 2 ATP (ඉතා අඩු ශක්තියක්) නිපදවේ.; ස්වායු ශ්වසනය සයිටොප්ලාස්මයේ හා මයිටොකොන්ඩ්‍රියාව තුළ සිදුවන අතර නිර්වායු ශ්වසනය සයිටොප්ලාස්මය තුළ පමණක් සිදු වේ.; ගැස්ට්‍රයිටිස් වැළැක්වීම: නියමිත වේලාවට ආහාර ගැනීම (නිරාහාරව නොසිටීම), අධික තෙල්/මිරිස් සහිත ආහාර, දුම්පානය, මද්‍යසාර හා මානසික ආතතියෙන් වැළකීම.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: අග්න්‍යාශයික යුෂයෙහි අඩංගු ප්‍රධාන ජීර්ණ එන්සයිම තුන නිවැරදිව දැක්වෙන්නේ කවර වරණයෙහිද?
- [ ] (1) ටයලින්, පෙප්සීන් සහ රෙනින්
- [✓] (2) ඇමයිලේස්, ට්‍රිප්සීන් සහ ලයිපේස්
- [ ] (3) මෝල්ටේස්, සුක්‍රේස් සහ ලැක්ටේස්
- [ ] (4) පෙප්සීන්, ලයිපේස් සහ පිත් ලවණ
> **පැහැදිලි කිරීම:** අග්න්‍යාශයික යුෂයේ අග්න්‍යාශයික ඇමයිලේස් (පිෂ්ඨය සඳහා), ට්‍රිප්සීන් (ප්‍රෝටීන සඳහා) සහ ලයිපේස් (ලිපිඩ සඳහා) යන එන්සයිම තුනම අඩංගු වේ.

### MCQ 2: ලිපිඩ ජීර්ණයේ අවසාන ඵල වන මේද අම්ල හා ග්ලිසරෝල් ක්ෂුද්‍රාන්ත්‍රයේ අංගුලිකා තුළදී සෘජුවම අවශෝෂණය වන්නේ කුමන ව්‍යුහය තුළටද?
- [ ] (1) රුධිර කේශනාලිකා ජාලයට
- [ ] (2) යකෘත් ප්‍රතිහාර ශිරාවට
- [✓] (3) පයෝපනාලිකාවට (Lacteal)
- [ ] (4) වෘක්කීය ධමනියට
> **පැහැදිලි කිරීම:** මේද අම්ල හා ග්ලිසරෝල් අංගුලිකාව මැද පිහිටි වසා නාලිකාව වන පයෝපනාලිකාව (Lacteal) තුළට අවශෝෂණය වී වසා පද්ධතිය ඔස්සේ රුධිර සංසරණයට එක් වේ.

### MCQ 3: ආහාර ගුලිය ගිලීමේදී එය ශ්වාසනාලය තුළට ඇතුළු වීම වළක්වන කාටිලේජමය පියන කුමක්ද?
- [ ] (1) ස්වරාලය
- [✓] (2) අපිජිහ්විකාව (Epiglottis)
- [ ] (3) ග්‍රසනිකාව
- [ ] (4) මහා ප්‍රාචීරය
> **පැහැදිලි කිරීම:** ආහාර ගුලිය ග්‍රසනිකාව හරහා ගමන් කරන විට අපිජිහ්විකාව මඟින් ශ්වාසනාල විවරය (කණ්ඨද්වාරය) තාවකාලිකව වසා දමයි.

### MCQ 4: මිනිසාගේ ආශ්වාස ක්‍රියාවලිය සිදුවන විට මහා ප්‍රාචීරයේ සහ උරස් කුහරයේ සිදුවන වෙනස්වීම කුමක්ද?
- [ ] (1) මහා ප්‍රාචීරය ඉහිල් වී උත්තල වන අතර උරස් කුහර පරිමාව අඩු වේ.
- [✓] (2) මහා ප්‍රාචීරය සංකෝචනය වී පැතලි වන අතර උරස් කුහර පරිමාව වැඩි වී පීඩනය අඩු වේ.
- [ ] (3) මහා ප්‍රාචීරය පැතලි වන අතර උරස් කුහරය තුළ පීඩනය වායුගෝලීය පීඩනයට වඩා වැඩි වේ.
- [ ] (4) පර්ශු කූඩුව පහළට හා ඇතුළතට ගමන් කර උරස් කුහර පරිමාව වැඩි කරයි.
> **පැහැදිලි කිරීම:** ආශ්වාසයේදී මහා ප්‍රාචීර පේශි සංකෝචනය වී පැතලි වන අතර පර්ශු කූඩුව ඉහළට හා පිටතට එසවේ; එවිට උරස් පරිමාව වැඩි වී පීඩනය අඩු වීම නිසා වාතය පෙනහැලි තුළට ඇතුළු වේ.

### MCQ 5: යීස්ට් (Yeast) දිලීරය ඔක්සිජන් රහිතව ග්ලූකෝස් ද්‍රාවණයක නිර්වායු ශ්වසනය සිදු කරන විට නිපදවෙන රසායනික ඵල මොනවාද?
- [ ] (1) ලැක්ටික් අම්ලය සහ ජලය
- [✓] (2) එතිල් මද්‍යසාරය (එතනෝල්) සහ කාබන් ඩයොක්සයිඩ්
- [ ] (3) ලැක්ටික් අම්ලය සහ කාබන් ඩයොක්සයිඩ්
- [ ] (4) කාබන් ඩයොක්සයිඩ් සහ ජලය පමණි
> **පැහැදිලි කිරීම:** ශාක සෛල හා යීස්ට් තුළ සිදුවන නිර්වායු ශ්වසනය (මද්‍යසාර පැසීම) මඟින් එතිල් මද්‍යසාරය හා CO₂ නිපදවේ (CO₂ නිසා හුණු දියර කිරි පැහැ ගැන්වේ).

### MCQ 6: සෛලීය ස්වායු ශ්වසනයේ වැඩිම ATP ශක්ති ප්‍රමාණයක් නිපදවෙන සෛලීය ඉන්ද්‍රියිකාව කුමක්ද?
- [ ] (1) රයිබොසෝමය
- [✓] (2) මයිටොකොන්ඩ්‍රියම
- [ ] (3) ගොල්ගි දේහය
- [ ] (4) හරිතලවය
> **පැහැදිලි කිරීම:** සෛලයේ "ශක්ති බලාගාරය" ලෙස හැඳින්වෙන මයිටොකොන්ඩ්‍රියම තුළ ස්වායු ශ්වසනයේ ප්‍රධාන පියවර සිදු වී ඉහළ ATP ප්‍රමාණයක් නිපදවයි.
