ධාරා විද්යුතය සහ ඕම්ගේ නියමය — ප්රතිරෝධ පද්ධති, විද්යුත් ජවය හා ගෘහස්ථ ශක්ති ගණනය
Current Electricity & Ohm's Law
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය
විද්යුත් ධාරාව, විභව අන්තරය හා විද්යුත් ගාමක බලය, ඕම්ගේ නියමය (V = IR), ශ්රේණිගත හා සමාන්තරගත ප්රතිරෝධකවල සමක ප්රතිරෝධය, ධාරාවේ තාපන ආචරණය, විද්යුත් ජවය (P = VI) සහ කිලෝවොට්-පැය (kWh) මඟින් විදුලි බිල්පත් ගණනය 11 ශ්රේණිය පෙළපොතට අනුකූලව ඉදිරිපත් කෙරේ.
1. ධාරාව, විභව අන්තරය, ඕම්ගේ නියමය සහ ප්රතිරෝධයට බලපාන සාධක
- විද්යුත් ධාරාව (I): සන්නායකයක් හරහා ඒකක කාලයකදී ගලා යන ආරෝපණ ප්රමාණයයි (I = Q / t; SI ඒකකය: ඇම්පියර් — A). සම්මත ධාරාව (+) අග්රයේ සිට (-) අග්රය දක්වා ලකුණු කරන අතර ඉලෙක්ට්රෝන ගලන්නේ (-) සිට (+) දෙසටය. ධාරාව මනින ඇමීටරය ශ්රේණිගතව සම්බන්ධ කරයි (ආදර්ශ ඇමීටරයක ප්රතිරෝධය ඉතා අඩුය).
- විභව අන්තරය (V) සහ විද්යුත් ගාමක බලය (වි.ගා.බ.): බාහිර පරිපථයක් හරහා ධාරාවක් නොගලන විට වියළි කෝෂයක අග්ර අතර විභව අන්තරය එහි විද්යුත් ගාමක බලය වේ (ඒකකය: වෝල්ට් — V). විභව අන්තරය මනින වෝල්ට්මීටරය සමාන්තරගතව සම්බන්ධ කරයි (ඉතා ඉහළ ප්රතිරෝධයක් සහිතය).
- ඕම්ගේ නියමය (Ohm's Law): උෂ්ණත්වය හා අනෙකුත් භෞතික තත්ත්ව නියතව පවතින විට සන්නායකයක් තුළින් ගලන ධාරාව (I), එහි දෙකෙළවර අතර විභව අන්තරයට (V) අනුලෝමව සමානුපාතික වේ: V = I R. (V ට එදිරිව I ප්රස්තාරය මූල ලක්ෂ්යය හරහා යන සරල රේඛාවක් වන සන්නායක ඕමීය සන්නායක නම් වේ; ටංස්ටන් සූත්රිකා බල්බ හා අර්ධ සන්නායක ඩයෝඩ ඕමීය නොවේ.)
- සන්නායකයක ප්රතිරෝධය (R — ඕම් Ω) රඳා පවතින සාධක හතර:
- සන්නායකයේ දිග (l) වැඩි වන විට ප්රතිරෝධය වැඩි වේ (R ∝ l).
- සන්නායකයේ හරස්කඩ වර්ගඵලය (A) (ඝනකම) වැඩි වන විට ප්රතිරෝධය අඩු වේ (R ∝ 1/A).
- සන්නායකය තැනී ඇති ද්රව්යයේ ස්වභාවය (ප්රතිරෝධකතාව) (තඹ/රිදීවල ඉතා අඩුය; නික්රෝම්වල ඉතා වැඩිය).
- සන්නායකයේ උෂ්ණත්වය (ලෝහවල උෂ්ණත්වය වැඩි වන විට ප්රතිරෝධය වැඩි වේ).
2. ශ්රේණිගත හා සමාන්තරගත ප්රතිරෝධක සංසන්දනය
| ලක්ෂණය | ශ්රේණිගත සැකැස්ම (Series) | සමාන්තරගත සැකැස්ම (Parallel) |
|---|---|---|
| සමක ප්රතිරෝධ සූත්රය | R = R1 + R2 + R3 (සමක ප්රතිරෝධය විශාලතම තනි ප්රතිරෝධයටත් වඩා වැඩිය) | 1/R = 1/R1 + 1/R2 + 1/R3 (සමක ප්රතිරෝධය කුඩාම තනි ප්රතිරෝධයටත් වඩා අඩුය) |
| ධාරාව (I) සහ විභව අන්තරය (V) | සෑම ප්රතිරෝධකයක් හරහාම එකම ධාරාව (I) ගලයි; මුළු වෝල්ටීයතාව බෙදී යයි (V = V1 + V2). | සෑම ශාඛාවකම දෙකෙළවර එකම විභව අන්තරය (V) පවතී; මුළු ධාරාව ශාඛා අතර බෙදී යයි (I = I1 + I2). |
| ගෘහස්ථ භාවිතය | එක් බල්බයක් දැවී ගිය විට මුළු පරිපථයම විසන්ධි වේ. | ගෘහස්ථ විදුලි පරිපථවල සියලුම උපකරණ 230 V සැපයුමට සමාන්තරගතව සම්බන්ධ කරයි. |
3. විද්යුත් ජවය (P), තාපන ආචරණය සහ ගෘහස්ථ විදුලි ඒකක (kWh)
- විද්යුත් ජවය (Power): ඒකක කාලයකදී වැය වන විද්යුත් ශක්තියයි: P = V I = I2R = V2/R (ඒකකය: වොට් W හෙවත් J s-1).
- විද්යුත් ශක්තිය / තාපය (Joule's Heating): E = P t = V I t = I2R t (ජූල් J). විදුලි ඉස්තිරික්ක, හීටර හා කේතලවල තාපන දඟර සඳහා ඉහළ ප්රතිරෝධයක් හා ඉහළ ද්රවංකයක් ඇති ඔක්සිකරණය නොවන නික්රෝම් (නිකල් + ක්රෝමියම් මිශ්ර ලෝහය) යොදා ගනී.
- ගෘහස්ථ විදුලි බිල්පත් ගණනය (විදුලි ඒකක / kWh): වාණිජ විදුලි ඒකක 1ක් යනු කිලෝවොට් 1ක (1000 W) උපකරණයක් පැය 1ක් ක්රියා කරවීමේදී වැය වන ශක්තියයි:
වැය වූ ඒකක ගණන (kWh) = ජවය (kW වලින්) × කාලය (පැය වලින්)
(1 kWh = 1000 W × 3600 s = 3.6 × 106 J හෙවත් 3.6 MJ).
විභාග ඉඟිය (සමාන ප්රතිරෝධක කෙටි ක්රමය): R අගය සමාන ප්රතිරෝධක දෙකක් සමාන්තරගතව සම්බන්ධ කළ විට සමක ප්රතිරෝධය හරියටම R / 2 වේ! (උදා: 6 Ω ප්රතිරෝධක දෙකක් සමාන්තරගත විට සමක ප්රතිරෝධය = 3 Ω; R₁ හා R₂ අසමාන ප්රතිරෝධක දෙකකට R = (R₁ × R₂) / (R₁ + R₂) කෙටි සූත්රය භාවිත කළ හැක.)