අම්ල, භෂ්ම සහ ලවණ — දර්ශක, pH පරිමාණය හා උදාසීනීකරණ යෙදීම්
Acids, Bases & Salts
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය
ජලීය ද්රාවණයේ H⁺ හා OH⁻ අයන නිදහස් කිරීම අනුව ප්රබල හා දුබල අම්ල/භෂ්ම හඳුනා ගැනීම, විද්යාගාර දර්ශකවල වර්ණ විපර්යාස, pH පරිමාණය, තාපදායක උදාසීනීකරණ ප්රතික්රියා සහ එදිනෙදා ජීවිතයේ ප්රායෝගික ලවණ භාවිත මෙහිදී ආවරණය කෙරේ.
1. අම්ල සහ භෂ්ම (ආහේනියස් අර්ථ දැක්වීම සහ ප්රබල/දුබල වර්ගීකරණය)
- අම්ල (Acids): ජලීය ද්රාවණයේදී අයනීකරණය වී හයිඩ්රජන් අයන (H+(aq)) නිදහස් කරන රසායනික සංයෝග වේ.
- ප්රබල අම්ල (ජලයේදී පූර්ණ අයනීකරණය වේ): හයිඩ්රොක්ලෝරික් අම්ලය (HCl), සල්ෆියුරික් අම්ලය (H2SO4), නයිට්රික් අම්ලය (HNO3).
- දුබල අම්ල (ජලයේදී භාගික/අර්ධ වශයෙන් අයනීකරණය වේ): ඇසිටික්/එතනොයික් අම්ලය (CH3COOH — විනාකිරි), කාබොනික් අම්ලය (H2CO3 — සෝඩා ජලය), සිට්රික් අම්ලය (දෙහි), ටාටරික් අම්ලය (සියඹලා), ලැක්ටික් අම්ලය (මුදවාපු කිරි), ෆෝමික්/මෙතනොයික් අම්ලය (කූඹි/මීමැසි විෂ හා රබර් කිරි කැටි ගැස්වීමට).
- භෂ්ම සහ ක්ෂාර (Bases and Alkalis): ජලීය ද්රාවණයේදී හයිඩ්රොක්සයිඩ් අයන (OH-(aq)) ලබා දෙන සංයෝග භෂ්ම වේ (ලෝහ ඔක්සයිඩ හා හයිඩ්රොක්සයිඩ). ජලයේ දියවන භෂ්ම "ක්ෂාර" (Alkalis) ලෙස හැඳින්වේ.
- ප්රබල භෂ්ම (පූර්ණ අයනීකරණය): සෝඩියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් (NaOH — කෝස්ටික් සෝඩා), පොටෑසියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් (KOH).
- දුබල භෂ්ම (භාගික අයනීකරණය): ඇමෝනියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් / ඇමෝනියා ද්රාවණය (NH4OH), මැග්නීසියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් (Mg(OH)2 — මිල්ක් ඔෆ් මැග්නීසියා), කැල්සියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් (Ca(OH)2 — අළුහුණු දියර).
2. අම්ලවල හා භෂ්මවල රසායනික ගුණ සහ දර්ශක වගුව
- සක්රිය ලෝහ + තනුක අම්ලය → ලවණය + හයිඩ්රජන් වායුව (H2): උදා: Mg(s) + 2HCl(aq) → MgCl2(aq) + H2(g) (දැල්වෙන ඉරටුවක් ඇල්ලූ විට 'පොප්' ශබ්දයක් නඟමින් දැවේ; Cu, Ag, Au වැනි අඩු සක්රිය ලෝහ තනුක HCl සමඟ H2 පිට නොකරයි).
- කාබනේට / බයිකාබනේට + අම්ලය → ලවණය + ජලය + කාබන් ඩයොක්සයිඩ් (CO2): CaCO3(s) + 2HCl(aq) → CaCl2(aq) + H2O(l) + CO2(g) (හුණු දියර කිරි පැහැ ගන්වයි).
- ඇමෝනියම් ලවණ + භෂ්මය (රත් කිරීම) → ලවණය + ජලය + ඇමෝනියා වායුව (NH3): කටුක ගන්ධයකින් යුත් භාෂ්මික වායුවකි; තෙත් රතු ලිට්මස් නිල් පැහැ කරයි.
| දර්ශකය | ආම්ලික මාධ්යයේ වර්ණය (pH < 7) | උදාසීන මාධ්යයේ (pH = 7) | භාෂ්මික මාධ්යයේ වර්ණය (pH > 7) |
|---|---|---|---|
| නිල් ලිට්මස් / රතු ලිට්මස් | රතු පැහැය | වර්ණ විපර්යාසයක් නැත | නිල් පැහැය |
| ෆිනොල්ෆ්තැලීන් (Phenolphthalein) | අවර්ණ | අවර්ණ | රෝස පැහැය (Pink) |
| මෙතිල් ඔරේන්ජ් (Methyl Orange) | රතු පැහැය | තැඹිලි/කහ | කහ පැහැය (Yellow) |
| සර්වත්ර දර්ශකය / pH කඩදාසි | රතු (pH 1–2) → තැඹිලි → කහ (pH 5–6) | කොළ පැහැය (pH 7) | නිල් (pH 8–11) → දම් (pH 12–14) |
3. උදාසීනීකරණයේ එදිනෙදා ප්රායෝගික යෙදීම් සහ වැදගත් ලවණ
- ආමාශයේ අධි-ආම්ලිකතාව (Gastritis): වැඩිපුර ස්රාවය වූ HCl උදාසීන කිරීමට Mg(OH)2 (මිල්ක් ඔෆ් මැග්නීසියා) හෝ Al(OH)3 අඩංගු ප්රති-අම්ල (Antacid) පෙති ලබා දේ. (NaOH වැනි ප්රබල ක්ෂාර පටක විඛාදනය කරන බැවින් කිසිවිටෙක භාවිත නොකෙරේ!)
- පසේ ආම්ලිකතාව ඉවත් කිරීම: වගා බිම්වලට අළුහුණු (Ca(OH)2), පිළිස්සූ හුණු (CaO) හෝ ඩොලමයිට් යොදයි.
- කෘමි දෂ්ටන: මීමැසි / කූඹි විෂ ආම්ලික බැවින් ආප්ප සෝඩා (NaHCO3 — දුබල භෂ්ම) ආලේප කරයි; දෙබර විෂ භාෂ්මික බැවින් විනාකිරි හෝ දෙහි යුෂ (දුබල අම්ල) ආලේප කරයි.
- වැදගත් ලවණ හා භාවිත: NaCl (ආහාර රසකාරක/කල් තබා ගැනීම, සේලයින්, NaOH හා Cl2 නිපදවීම), NaHCO3 (බේකරි කර්මාන්තය, ගිනි නිවන උපකරණ), CuSO4 (දිලීර නාශක — බෝඩෝ මිශ්රණය), MgSO4 (එප්සම් ලවණය — විරේචකයක් ලෙස).
විභාග ඉඟිය (තාප විපර්යාසය): සියලුම අම්ල-භෂ්ම උදාසීනීකරණ ප්රතික්රියා තාපදායක (Exothermic) වේ; එනම් H+(aq) + OH-(aq) → H2O(l) ප්රතික්රියාව සිදුවන විට පරීක්ෂා නළය/බීකරය රත් වී උෂ්ණත්වය ඉහළ යයි!