# අම්ල, භෂ්ම සහ ලවණ — දර්ශක, pH පරිමාණය හා උදාසීනීකරණ යෙදීම් (Acids, Bases & Salts)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-11/science/acids-bases-and-salts/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 11, විද්‍යාව (Science), Unit 3
- **Exam Weight:** O/L විද්‍යාව I පත්‍රයේ MCQ 3ක් සහ II පත්‍රයේ A/B කොටසේ රසායන විද්‍යා ප්‍රායෝගික ප්‍රශ්නයක්
- **Official Textbook Reference:** https://www.edupub.gov.lk/SelectSyllabuss.php

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
ජලීය ද්‍රාවණයේ H⁺ හා OH⁻ අයන නිදහස් කිරීම අනුව ප්‍රබල හා දුබල අම්ල/භෂ්ම හඳුනා ගැනීම, විද්‍යාගාර දර්ශකවල වර්ණ විපර්යාස, pH පරිමාණය, තාපදායක උදාසීනීකරණ ප්‍රතික්‍රියා සහ එදිනෙදා ජීවිතයේ ප්‍රායෝගික ලවණ භාවිත මෙහිදී ආවරණය කෙරේ.

*English Summary:* Grade 11 Science guide covering strong and weak acids and bases, acid-base indicators, pH scale (0–14), exothermic neutralization reactions, everyday neutralization applications, and common salts.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. අම්ල සහ භෂ්ම (ආහේනියස් අර්ථ දැක්වීම සහ ප්‍රබල/දුබල වර්ගීකරණය)

  - **අම්ල (Acids):** ජලීය ද්‍රාවණයේදී අයනීකරණය වී **හයිඩ්‍රජන් අයන (H+(aq))** නිදහස් කරන රසායනික සංයෝග වේ.
    
      **ප්‍රබල අම්ල (ජලයේදී පූර්ණ අයනීකරණය වේ):** හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය (**HCl**), සල්ෆියුරික් අම්ලය (**H2SO4**), නයිට්‍රික් අම්ලය (**HNO3**).

      - **දුබල අම්ල (ජලයේදී භාගික/අර්ධ වශයෙන් අයනීකරණය වේ):** ඇසිටික්/එතනොයික් අම්ලය (**CH3COOH** — විනාකිරි), කාබොනික් අම්ලය (**H2CO3** — සෝඩා ජලය), සිට්‍රික් අම්ලය (දෙහි), ටාටරික් අම්ලය (සියඹලා), ලැක්ටික් අම්ලය (මුදවාපු කිරි), ෆෝමික්/මෙතනොයික් අම්ලය (කූඹි/මීමැසි විෂ හා රබර් කිරි කැටි ගැස්වීමට).

    
  
  - **භෂ්ම සහ ක්ෂාර (Bases and Alkalis):** ජලීය ද්‍රාවණයේදී **හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් අයන (OH-(aq))** ලබා දෙන සංයෝග භෂ්ම වේ (ලෝහ ඔක්සයිඩ හා හයිඩ්‍රොක්සයිඩ). **ජලයේ දියවන භෂ්ම "ක්ෂාර" (Alkalis) ලෙස හැඳින්වේ.**
    
      **ප්‍රබල භෂ්ම (පූර්ණ අයනීකරණය):** සෝඩියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් (**NaOH** — කෝස්ටික් සෝඩා), පොටෑසියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් (**KOH**).

      - **දුබල භෂ්ම (භාගික අයනීකරණය):** ඇමෝනියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් / ඇමෝනියා ද්‍රාවණය (**NH4OH**), මැග්නීසියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් (**Mg(OH)2** — මිල්ක් ඔෆ් මැග්නීසියා), කැල්සියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් (**Ca(OH)2** — අළුහුණු දියර).

    
  

### 2. අම්ලවල හා භෂ්මවල රසායනික ගුණ සහ දර්ශක වගුව

  - **සක්‍රිය ලෝහ + තනුක අම්ලය → ලවණය + හයිඩ්‍රජන් වායුව (H2):** උදා: Mg(s) + 2HCl(aq) → MgCl2(aq) + H2(g) (දැල්වෙන ඉරටුවක් ඇල්ලූ විට *'පොප්'* ශබ්දයක් නඟමින් දැවේ; Cu, Ag, Au වැනි අඩු සක්‍රිය ලෝහ තනුක HCl සමඟ H2 පිට නොකරයි).

  - **කාබනේට / බයිකාබනේට + අම්ලය → ලවණය + ජලය + කාබන් ඩයොක්සයිඩ් (CO2):** CaCO3(s) + 2HCl(aq) → CaCl2(aq) + H2O(l) + CO2(g) (හුණු දියර කිරි පැහැ ගන්වයි).

  - **ඇමෝනියම් ලවණ + භෂ්මය (රත් කිරීම) → ලවණය + ජලය + ඇමෝනියා වායුව (NH3):** කටුක ගන්ධයකින් යුත් භාෂ්මික වායුවකි; තෙත් රතු ලිට්මස් නිල් පැහැ කරයි.

  | 
    
      දර්ශකය 
      | ආම්ලික මාධ්‍යයේ වර්ණය (pH < 7) 
      | උදාසීන මාධ්‍යයේ (pH = 7) 
      | භාෂ්මික මාධ්‍යයේ වර්ණය (pH > 7) 
    

  
  
    
      | **නිල් ලිට්මස් / රතු ලිට්මස්** 
      | රතු පැහැය 
      | වර්ණ විපර්යාසයක් නැත 
      | නිල් පැහැය 
    

    
      | **ෆිනොල්ෆ්තැලීන් (Phenolphthalein)** 
      | **අවර්ණ** 
      | අවර්ණ 
      | **රෝස පැහැය (Pink)** 
    

    
      | **මෙතිල් ඔරේන්ජ් (Methyl Orange)** 
      | **රතු පැහැය** 
      | තැඹිලි/කහ 
      | **කහ පැහැය (Yellow)** 
    

    
      | **සර්වත්‍ර දර්ශකය / pH කඩදාසි** 
      | රතු (pH 1–2) → තැඹිලි → කහ (pH 5–6) 
      | **කොළ පැහැය (pH 7)** 
      | නිල් (pH 8–11) → දම් (pH 12–14) 
    

  

### 3. උදාසීනීකරණයේ එදිනෙදා ප්‍රායෝගික යෙදීම් සහ වැදගත් ලවණ

  - **ආමාශයේ අධි-ආම්ලිකතාව (Gastritis):** වැඩිපුර ස්‍රාවය වූ HCl උදාසීන කිරීමට **Mg(OH)2 (මිල්ක් ඔෆ් මැග්නීසියා)** හෝ Al(OH)3 අඩංගු ප්‍රති-අම්ල (Antacid) පෙති ලබා දේ. (NaOH වැනි ප්‍රබල ක්ෂාර පටක විඛාදනය කරන බැවින් කිසිවිටෙක භාවිත නොකෙරේ!)

  - **පසේ ආම්ලිකතාව ඉවත් කිරීම:** වගා බිම්වලට **අළුහුණු (Ca(OH)2), පිළිස්සූ හුණු (CaO) හෝ ඩොලමයිට්** යොදයි.

  - **කෘමි දෂ්ටන:** **මීමැසි / කූඹි විෂ ආම්ලික** බැවින් ආප්ප සෝඩා (NaHCO3 — දුබල භෂ්ම) ආලේප කරයි; **දෙබර විෂ භාෂ්මික** බැවින් විනාකිරි හෝ දෙහි යුෂ (දුබල අම්ල) ආලේප කරයි.

  - **වැදගත් ලවණ හා භාවිත:** **NaCl** (ආහාර රසකාරක/කල් තබා ගැනීම, සේලයින්, NaOH හා Cl2 නිපදවීම), **NaHCO3** (බේකරි කර්මාන්තය, ගිනි නිවන උපකරණ), **CuSO4** (දිලීර නාශක — බෝඩෝ මිශ්‍රණය), **MgSO4** (එප්සම් ලවණය — විරේචකයක් ලෙස).

  **විභාග ඉඟිය (තාප විපර්යාසය):** සියලුම අම්ල-භෂ්ම උදාසීනීකරණ ප්‍රතික්‍රියා **තාපදායක (Exothermic)** වේ; එනම් H+(aq) + OH-(aq) → H2O(l) ප්‍රතික්‍රියාව සිදුවන විට පරීක්ෂා නළය/බීකරය රත් වී උෂ්ණත්වය ඉහළ යයි!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: (i) ප්‍රබල අම්ලයක් සහ දුබල අම්ලයක් අතර ඇති මූලික රසායනික වෙනස එක් නිදසුන බැගින් දෙමින් පැහැදිලි කරන්න. (ii) සමාන සාන්ද්‍රණ (0.1 mol dm⁻³) සහිත HCl, CH₃COOH, NaCl සහ NaOH යන ද්‍රාවණ හතරෙහි pH අගයන් ආරෝහණ පිළිවෙළට (අඩුම අගයේ සිට වැඩිම අගය දක්වා) පෙළගස්වා හේතු දක්වන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) ප්‍රබල අම්ලයක් ජලීය ද්‍රාවණයේදී පූර්ණ වශයෙන් අයනීකරණය වී ඉහළ H⁺ අයන සාන්ද්‍රණයක් ලබා දෙයි (උදා: HCl → H⁺ + Cl⁻); දුබල අම්ලයක් ජලයේදී භාගික (අර්ධ) වශයෙන් පමණක් අයනීකරණය වේ (උදා: CH₃COOH ⇌ CH₃COO⁻ + H⁺).; (ii) ආරෝහණ පිළිවෙළ: HCl < CH₃COOH < NaCl < NaOH.; HCl ප්‍රබල අම්ලයක් බැවින් අඩුම pH අගය (~1) ද, CH₃COOH දුබල අම්ලයක් බැවින් pH ~3–5 ද, NaCl උදාසීන ලවණයක් බැවින් pH = 7 ද, NaOH ප්‍රබල භෂ්මයක් බැවින් ඉහළම pH අගය (~13) ද දරයි.

### Q2: ගොවියෙකු තම වගා බිමේ පස් සාම්පලයක් ආසූත ජලයේ දියකර පෙරා ගත් ද්‍රාවණයකට pH කඩදාසියක් දැමූ විට pH අගය 4.5 ලෙස ලැබුණි. (i) මෙම පසේ ස්වභාවය කුමක්ද? (ii) එම තත්ත්වය මඟහරවා ගැනීමට පසට එක් කළ හැකි රසායනික ද්‍රව්‍ය දෙකක් නම් කර එහිදී සිදුවන රසායනික ක්‍රියාවලිය හඳුන්වන්න. (iii) එම ගොවියා ඒ සමඟම ඇමෝනියම් සල්ෆේට් පොහොර පසට එක් කිරීම සුදුසු නොවන්නේ ඇයි?
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) pH අගය 7 ට වඩා අඩු බැවින් පස ආම්ලික ස්වභාවයක් ගනී.; (ii) අළුහුණු (කැල්සියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් - Ca(OH)₂), පිළිස්සූ හුණු (CaO) හෝ ඩොලමයිට් එක් කළ හැක; එහිදී සිදුවන්නේ උදාසීනීකරණ ප්‍රතික්‍රියාවකි.; (iii) භාෂ්මික අළුහුණු ඇමෝනියම් ලවණ සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර ඇමෝනියා (NH₃) වායුව ලෙස නයිට්‍රජන් වායුගෝලයට ඉවත් වී පොහොරවල පෝෂණ ගුණය අපතේ යන බැවින් එකවර යෙදීම නුසුදුසුය.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: පහත දැක්වෙන අම්ල අතුරින් ජලීය ද්‍රාවණයේදී භාගික වශයෙන් පමණක් අයනීකරණය වන දුබල අම්ලය කුමක්ද?
- [ ] (1) හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය (HCl)
- [ ] (2) සල්ෆියුරික් අම්ලය (H₂SO₄)
- [✓] (3) ඇසිටික් අම්ලය (CH₃COOH)
- [ ] (4) නයිට්‍රික් අම්ලය (HNO₃)
> **පැහැදිලි කිරීම:** විනාකිරිවල අඩංගු ඇසිටික්/එතනොයික් අම්ලය (CH₃COOH) ජලයේදී අර්ධ වශයෙන් පමණක් අයනීකරණය වන දුබල අම්ලයකි; HCl, H₂SO₄ සහ HNO₃ ප්‍රබල අම්ල වේ.

### MCQ 2: අවර්ණ ද්‍රාවණයකට ෆිනොල්ෆ්තැලීන් බිඳු කිහිපයක් දැමූ විට ද්‍රාවණය රෝස පැහැයට හැරුණි. එම ද්‍රාවණයේ විය හැකි pH අගය සහ ද්‍රාවණ වර්ගය කුමක්ද?
- [ ] (1) pH = 2 ; තනුක HCl
- [ ] (2) pH = 7 ; ආසූත ජලය
- [✓] (3) pH = 12 ; NaOH ද්‍රාවණය
- [ ] (4) pH = 5 ; දෙහි යුෂ
> **පැහැදිලි කිරීම:** ෆිනොල්ෆ්තැලීන් රෝස පැහැය ලබා දෙන්නේ භාෂ්මික මාධ්‍යයේදී (pH > 7) පමණි; NaOH යනු pH ~12–14 දරන ප්‍රබල භෂ්මයකි.

### MCQ 3: ඕනෑම ප්‍රබල අම්ලයක් සහ ප්‍රබල භෂ්මයක් අතර සිදුවන උදාසීනීකරණ ප්‍රතික්‍රියාවේ ශුද්ධ අයනික සමීකරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) Na⁺(aq) + Cl⁻(aq) → NaCl(s)
- [✓] (2) H⁺(aq) + OH⁻(aq) → H₂O(l)
- [ ] (3) 2H⁺(aq) + CO₃²⁻(aq) → H₂O(l) + CO₂(g)
- [ ] (4) H₂O(l) → H₂(g) + O₂(g)
> **පැහැදිලි කිරීම:** උදාසීනීකරණයේදී අම්ලයෙන් ලැබෙන H⁺ අයන සහ භෂ්මයෙන් ලැබෙන OH⁻ අයන එක්වී H₂O අණු සාදමින් තාපය මුදා හරියි.

### MCQ 4: මීමැස්සෙකු දෂ්ට කළ විට ඇතිවන වේදනාව සමනය කිරීමට ආප්ප සෝඩා (NaHCO₃) ආලේප කරන අතර දෙබරෙකු දෂ්ට කළ විට විනාකිරි ආලේප කරයි. මීට හේතුව කුමක්ද?
- [ ] (1) මීමැසි විෂ හා දෙබර විෂ යන දෙකම ආම්ලික බැවිනි.
- [✓] (2) මීමැසි විෂ ආම්ලික වන අතර දෙබර විෂ භාෂ්මික වන බැවිනි.
- [ ] (3) මීමැසි විෂ භාෂ්මික වන අතර දෙබර විෂ ආම්ලික වන බැවිනි.
- [ ] (4) ආප්ප සෝඩා ප්‍රබල අම්ලයක් වන බැවිනි.
> **පැහැදිලි කිරීම:** මීමැසි විෂ ආම්ලික බැවින් දුබල භෂ්මයක් වන NaHCO₃ මඟින් ද, දෙබර විෂ භාෂ්මික බැවින් දුබල අම්ලයක් වන විනාකිරි මඟින් ද උදාසීන කෙරේ.

### MCQ 5: රබර් කිරි (Latex) කැටි ගැස්වීම සඳහා රබර් කර්මාන්තයේදී බහුලව භාවිත කරන අම්ලය කුමක්ද?
- [ ] (1) නයිට්‍රික් අම්ලය
- [✓] (2) ෆෝමික් (මෙතනොයික්) අම්ලය හෝ ඇසිටික් අම්ලය
- [ ] (3) සාන්ද්‍ර සල්ෆියුරික් අම්ලය
- [ ] (4) කාබොනික් අම්ලය
> **පැහැදිලි කිරීම:** රබර් කිරිවල ඇති ඍණ ආරෝපිත රබර් අංශු උදාසීන කර කැටි ගැස්වීමට දුබල කාබනික අම්ලයක් වන ෆෝමික් (මෙතනොයික්) හෝ ඇසිටික් අම්ලය යොදා ගනී (ඇමෝනියා යොදන්නේ කැටි ගැසීම වැළැක්වීමටයි!).

### MCQ 6: තනුක හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය කැල්සියම් කාබනේට් (හුණුගල්) කැබලි සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කළ විට පිටවන වායුව සහ එය හඳුනා ගන්නා පරීක්ෂාව කුමක්ද?
- [ ] (1) හයිඩ්‍රජන් — දැල්වෙන ඉරටුවක් පොප් හඬින් නිවී යාම
- [ ] (2) ඔක්සිජන් — පුලිඟු ඉරටුවක් දැල්වීම
- [✓] (3) කාබන් ඩයොක්සයිඩ් — අවර්ණ හුණු දියර කිරි පැහැ ගැන්වීම
- [ ] (4) ඇමෝනියා — තෙත් රතු ලිට්මස් නිල් පැහැ ගැන්වීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** කාබනේට අම්ල සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර CO₂ වායුව නිදහස් කරන අතර CO₂ හුණු දියර (Ca(OH)₂) තුළින් යැවූ විට අද්‍රාව්‍ය CaCO₃ සෑදීම නිසා කිරි පැහැ ගැන්වේ.
