පදාර්ථයේ ව්යුහය — පරමාණුක ආකෘතිය, සමස්ථානික සහ ආවර්තිතා වගුව
රදර්ෆර්ඩ්-බෝර් ග්රහ ආකෘතිය, උපපරමාණුක අංශු (ප්රෝටෝන, නියුට්රෝන, ඉලෙක්ට්රෝන), පරමාණුක ක්රමාංකය හා ස්කන්ධ ක්රමාංකය, සමස්ථානික, පළමු මූලද්රව්ය 20 හි ඉලෙක්ට්රෝන වින්යාසය, ආවර්තිතා වගුවේ ආවර්ත/කාණ්ඩ ලක්ෂණ සහ සංයුජතාව මෙහිදී ගැඹුරින් සාකච්ඡා කෙරේ.
1. උපපරමාණුක අංශු සහ පරමාණුක සංකේතනය
අර්නස්ට් රදර්ෆර්ඩ්ගේ රන් පත්ර පරීක්ෂණයෙන් පරමාණුවේ මධ්යයේ ඉතා කුඩා ධන ආරෝපිත න්යෂ්ටියක් (Nucleus) ඇති බවත් පරමාණුවෙන් වැඩි කොටසක් හිස් අවකාශය බවත් අනාවරණය විය. නීල්ස් බෝර්ට අනුව ඉලෙක්ට්රෝන න්යෂ්ටිය වටා නිශ්චිත ශක්ති මට්ටම් (K, L, M, N කවච) ඔස්සේ ගමන් කරයි.
| උපපරමාණුක අංශුව | සංකේතය හා සොයාගත් විද්යාඥයා | සාපේක්ෂ ආරෝපණය | සාපේක්ෂ ස්කන්ධය (u) | පරමාණුවේ පිහිටීම |
|---|---|---|---|---|
| ප්රෝටෝනය (Proton) | p+ (රදර්ෆර්ඩ්) | +1 | 1 (ආසන්නව) | න්යෂ්ටිය තුළ |
| නියුට්රෝනය (Neutron) | n0 (ජේම්ස් චැඩ්වික්) | 0 (උදාසීන) | 1 (ආසන්නව) | න්යෂ්ටිය තුළ |
| ඉලෙක්ට්රෝනය (Electron) | e- (ජේ. ජේ. තොම්සන්) | -1 | 1 / 1840 (නොසලකා හැරිය හැක) | න්යෂ්ටිය වටා ශක්ති මට්ටම්වල |
- පරමාණුක ක්රමාංකය (Z): පරමාණුවක න්යෂ්ටියේ ඇති ප්රෝටෝන සංඛ්යාවයි. උදාසීන පරමාණුවක ප්රෝටෝන ගණන ඉලෙක්ට්රෝන ගණනට සමාන වේ (Z = p+ = e-).
- ස්කන්ධ ක්රමාංකය (A): න්යෂ්ටියේ ඇති ප්රෝටෝන සහ නියුට්රෝන සංඛ්යාවේ එකතුවයි: A = Z + N (එනම් නියුට්රෝන ගණන N = A - Z). සම්මත නිරූපණය: AZX (උදා: 3517Cl හි p = 17, e = 17, n = 35 - 17 = 18).
- සමස්ථානික (Isotopes): එකම මූලද්රව්යයේ පරමාණුක ක්රමාංකය (Z) සමාන වූත්, නියුට්රෝන ගණන වෙනස් වීම නිසා ස්කන්ධ ක්රමාංකය (A) අසමාන වූත් පරමාණු සමස්ථානික වේ. උදා: හයිඩ්රජන් සමස්ථානික — ප්රෝටියම් (11H — නියුට්රෝන නැති එකම පරමාණුව!), ඩියුටීරියම් (21H), ට්රිටියම් (31H); කාබන් — 126C, 136C, 146C; ක්ලෝරීන් — 3517Cl, 3717Cl.
2. ඉලෙක්ට්රෝන වින්යාසය සහ නූතන ආවර්තිතා වගුව
ශක්ති මට්ටම්වල පැවතිය හැකි උපරිම ඉලෙක්ට්රෝන ගණන 2n2 රීතියෙන් දැක්වුවද, අවසාන (සංයුජතා) ශක්ති මට්ටමේ පැවතිය හැකි උපරිම ඉලෙක්ට්රෝන ගණන 8 කි. එබැවින් පොටෑසියම් (19K) හි වින්යාසය 2, 8, 9 නොව 2, 8, 8, 1 ද, කැල්සියම් (20Ca) හි වින්යාසය 2, 8, 8, 2 ද වේ!
- ආවර්තය (Period — තිරස් පේළි): ඉලෙක්ට්රෝන පිරී ඇති ශක්ති මට්ටම් සංඛ්යාවට සමාන වේ.
- කාණ්ඩය (Group — සිරස් තීරු I සිට VIII/0): අවසාන ශක්ති මට්ටමේ ඇති සංයුජතා ඉලෙක්ට්රෝන ගණනට සමාන වේ. (ව්යතිරේකය: හීලියම් 2He හි අවසන් කවචයේ 2e තිබුණද එම කවචය සම්පූර්ණ බැවින් VIII / 0 කාණ්ඩයේ උච්ච වායුවකි.)
- විශේෂ කාණ්ඩ නාම: I කාණ්ඩය — ක්ෂාර ලෝහ (Li, Na, K: මෘදුය, භූමිතෙල්/පැරෆින් තුළ ගබඩා කරයි, ජලය සමඟ H2 පිට කරයි); II කාණ්ඩය — ක්ෂාරීය පාංශු ලෝහ (Be, Mg, Ca); VII කාණ්ඩය — හැලජන (F, Cl, Br, I: ද්විපරමාණුක අණු); VIII/0 කාණ්ඩය — උච්ච / නිෂ්ක්රිය වායු (He, Ne, Ar). ලෝහාලෝහ (Metalloids): බෝරෝන් (B) සහ සිලිකන් (Si) — අර්ධ සන්නායක නිපදවීමට භාවිත වේ.
3. ආවර්තිතා නැඹුරුතා සහ රසායනික සූත්ර ගොඩනැගීම
- පළමු අයනීකරණ ශක්තිය: වායුමය අවස්ථාවේ පවතින උදාසීන පරමාණුවකින් බුරුලෙන්ම බැඳී ඇති ඉලෙක්ට්රෝනයක් ඉවත් කර ඒක ධන වායුමය අයනයක් සෑදීමට ලබා දිය යුතු අවම ශක්තිය (kJ mol-1). VIII කාණ්ඩයේ උච්ච වායුවලට ඉහළම අයනීකරණ ශක්තිය ද, I කාණ්ඩයේ ක්ෂාර ලෝහවලට අඩුම අයනීකරණ ශක්තිය ද පවතී.
- විද්යුත් ඍණතාව (Electronegativity): සහසංයුජ බන්ධනයක ඉලෙක්ට්රෝන යුගලය තමා දෙසට ආකර්ෂණය කර ගැනීමේ හැකියාවයි. පෝලිං පරිමාණයට අනුව වැඩිම විද්යුත් ඍණතාව ඇත්තේ ෆ්ලුවොරීන් (F = 4.0) මූලද්රව්යයටයි (උච්ච වායුවලට විද්යුත් ඍණතා අගයන් නොමැත).
- සංයුජතාව සහ රසායනික සූත්ර: I, II, III කාණ්ඩවල සංයුජතාව පිළිවෙළින් 1, 2, 3 වන අතර IV, V, VI, VII, VIII කාණ්ඩවල සාමාන්ය සංයුජතාව පිළිවෙළින් 4, 3, 2, 1, 0 වේ. බහුපරමාණුක අයනවල ආරෝපණ/සංයුජතා: NH4+ (1), OH- (1), NO3- (1), SO42- (2), CO32- (2), PO43- (3). සංයුජතා හුවමාරු කිරීමෙන්: ඇලුමිනියම් ඔක්සයිඩ් → Al2O3, මැග්නීසියම් නයිට්රේට් → Mg(NO3)2, ඇමෝනියම් සල්ෆේට් → (NH4)2SO4.