සරල රේඛීය චලිතය — විස්ථාපනය, ප්රවේගය, ත්වරණය හා චලිත ප්රස්තාර
Motion in a Straight Line
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය
අදිශ හා දෛශික රාශි, දුර හා විස්ථාපනය, වේගය හා ප්රවේගය, ත්වරණය හා මන්දනය මෙන්ම O/L විභාගයේ අනිවාර්යයෙන් පරීක්ෂා කෙරෙන විස්ථාපන-කාල (s-t) හා ප්රවේග-කාල (v-t) ප්රස්තාර සහ ගුරුත්වජ ත්වරණය යටතේ චලිතය මෙහිදී විමසා බැලේ.
1. අදිශ හා දෛශික රාශි (Scalar and Vector Quantities)
- අදිශ රාශි (Scalars): විශාලත්වයක් පමණක් ඇති, නිශ්චිත දිශාවක් නොමැති භෞතික රාශි වේ. උදා: දුර, වේගය, කාලය, ස්කන්ධය, ශක්තිය, උෂ්ණත්වය.
- දෛශික රාශි (Vectors): විශාලත්වයක් මෙන්ම නිශ්චිත දිශාවක් ද ඇති භෞතික රාශි වේ. උදා: විස්ථාපනය, ප්රවේගය, ත්වරණය, බලය, ගම්යතාව, බර.
2. දුර, විස්ථාපනය, වේගය, ප්රවේගය සහ ත්වරණය
| භෞතික රාශිය | අර්ථ දැක්වීම සහ සූත්රය | SI ඒකකය සහ ස්වභාවය |
|---|---|---|
| දුර (Distance) | චලනය වන වස්තුවක් ගමන් කළ මාර්ගයේ මුළු දිග ප්රමාණය. | මීටර (m) — අදිශ |
| විස්ථාපනය (Displacement, s) | ආරම්භක ලක්ෂ්යයේ සිට අවසාන ලක්ෂ්යය දක්වා නිශ්චිත දිශාවක් ඔස්සේ ඇති කෙටිම සරල රේඛීය දුර. (වස්තුව නැවත ආරම්භක ලක්ෂ්යයටම පැමිණි විට විස්ථාපනය = 0 m වේ.) | මීටර (m) — දෛශික |
| වේගය (Speed) | ඒකක කාලයකදී ගමන් කළ දුර. මධ්යක වේගය = මුළු දුර / ගතවූ මුළු කාලය. | m s-1 — අදිශ |
| ප්රවේගය (Velocity, v) | විස්ථාපනය වෙනස් වීමේ සීඝ්රතාව: v = s / t | m s-1 — දෛශික |
| ත්වරණය (Acceleration, a) | ප්රවේගය වෙනස් වීමේ සීඝ්රතාව: a = (v - u) / t (මෙහි u = ආරම්භක ප්රවේගය, v = අවසාන ප්රවේගය, t = කාලය). ප්රවේගය අඩු වන විට ඍණ ත්වරණයක් හෙවත් මන්දනයක් (Deceleration) ඇති වේ. | m s-2 — දෛශික |
3. චලිත ප්රස්තාර විශ්ලේෂණය (s–t සහ v–t ප්රස්තාර)
- විස්ථාපන - කාල (s–t) ප්රස්තාරය:
- ප්රස්තාරයේ අනුක්රමණය (Gradient) = ප්රවේගය වේ.
- කාල අක්ෂයට සමාන්තර තිරස් රේඛාවකින් වස්තුව නිශ්චලව පවතින බව (v = 0) දැක්වේ.
- ඉහළට නැඹුරු සරල රේඛාවකින් ඒකාකාර ප්රවේගය ද, අනුක්රමණය ක්රමයෙන් වැඩි වන වක්රයකින් ත්වරණය ද නිරූපණය වේ.
- ප්රවේග - කාල (v–t) ප්රස්තාරය:
- ප්රස්තාරයේ අනුක්රමණය = ත්වරණය (a) වේ (ඍණ අනුක්රමණය මඟින් මන්දනය ලැබේ).
- ප්රස්තාරය සහ කාල අක්ෂය අතර කොටු වන වර්ගඵලය = වස්තුවේ විස්ථාපනය (s) වේ (ත්රිකෝණ වර්ගඵලය = ½ × ආධාරකය × උස; ත්රපීසියම් වර්ගඵලය = ½ × සමාන්තර පාදවල එකතුව × ලම්බක උස).
- කාල අක්ෂයට සමාන්තර තිරස් රේඛාවකින් නියත (ඒකාකාර) ප්රවේගය හෙවත් ශුන්ය ත්වරණය (a = 0) දැක්වේ.
4. ගුරුත්වය යටතේ සිරස් චලිතය (g = 10 m s-2)
වාතයේ ප්රතිරෝධය නොසලකා හැරි විට පෘථිවි පෘෂ්ඨය ආසන්නයේ නිදහසේ වැටෙන ඕනෑම වස්තුවක් පහළ දිශාවට g = 9.8 m s-2 (O/L ගණනය කිරීම් සඳහා 10 m s-2) නියත ගුරුත්වජ ත්වරණයකින් චලනය වේ:
- නිශ්චලතාවයේ සිට නිදහසේ පහළට වැටෙන වස්තුවකට: u = 0 බැවින් තත්පර 1කදී v = 10 m s-1 ද, තත්පර 2කදී v = 20 m s-1 ද, තත්පර 3කදී v = 30 m s-1 ද වේ.
- සිරස්ව ඉහළට ප්රක්ෂේපණය කළ වස්තුවකට: ඉහළට යන විට 10 m s-2 මන්දනයකට ලක් වී උපරිම උසේදී ක්ෂණිකව ප්රවේගය ශුන්ය (v = 0) වේ (එහෙත් උපරිම උසේදීත් ගුරුත්වජ ත්වරණය පහළට 10 m s-2 ම වේ!). ඉහළට යාමට ගතවන කාලය නැවත ආරම්භක මට්ටමට වැටීමට ගතවන කාලයට සමාන වන අතර ආරම්භක වේගයෙන්ම නැවත පොළොවට ළඟා වේ.
විභාග ඉඟිය (ඒකක පරිවර්තනය): km h-1 වලින් දී ඇති ප්රවේගයක් m s-1 බවට පත් කිරීමට 5/18 න් ගුණ කරන්න (උදා: 72 km h-1 = 72 × 5/18 = 20 m s-1; 36 km h-1 = 10 m s-1; 54 km h-1 = 15 m s-1).