🎬 DP වීඩියෝ
02 • විනාඩි 13 ක කියවීමක්

සරල රේඛීය චලිතය — විස්ථාපනය, ප්‍රවේගය, ත්වරණය හා චලිත ප්‍රස්තාර

Motion in a Straight Line
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය

අදිශ හා දෛශික රාශි, දුර හා විස්ථාපනය, වේගය හා ප්‍රවේගය, ත්වරණය හා මන්දනය මෙන්ම O/L විභාගයේ අනිවාර්යයෙන් පරීක්ෂා කෙරෙන විස්ථාපන-කාල (s-t) හා ප්‍රවේග-කාල (v-t) ප්‍රස්තාර සහ ගුරුත්වජ ත්වරණය යටතේ චලිතය මෙහිදී විමසා බැලේ.

ප්‍රවේග - කාල (v–t) ප්‍රස්තාරයකින් ත්වරණය සහ විස්ථාපනය සෙවීම v (m s⁻¹) 20 0 5 15 19 t (s) ඒකාකාර ත්වරණය ඒකාකාර ප්‍රවේගය (a = 0) මන්දනය වර්ගඵලය = මුළු විස්ථාපනය ගණනය කිරීම් (නිදසුන) • ත්වරණය (0–5 s): a = (20 - 0)/5 = 4 m s⁻² • මන්දනය (15–19 s): 5 m s⁻² (a = -5 m s⁻²) • මුළු විස්ථාපනය (ත්‍රපීසියම): s = ½ × (19 + 10) × 20 s = 290 m
රූප සටහන: සරල රේඛීය චලිතය — විස්ථාපනය, ප්‍රවේගය, ත්වරණය හා චලිත ප්‍රස්තාර (විශාල කර බැලීමට රූපය මත ක්ලික් කරන්න)

1. අදිශ හා දෛශික රාශි (Scalar and Vector Quantities)

  • අදිශ රාශි (Scalars): විශාලත්වයක් පමණක් ඇති, නිශ්චිත දිශාවක් නොමැති භෞතික රාශි වේ. උදා: දුර, වේගය, කාලය, ස්කන්ධය, ශක්තිය, උෂ්ණත්වය.
  • දෛශික රාශි (Vectors): විශාලත්වයක් මෙන්ම නිශ්චිත දිශාවක් ද ඇති භෞතික රාශි වේ. උදා: විස්ථාපනය, ප්‍රවේගය, ත්වරණය, බලය, ගම්‍යතාව, බර.

2. දුර, විස්ථාපනය, වේගය, ප්‍රවේගය සහ ත්වරණය

භෞතික රාශිය අර්ථ දැක්වීම සහ සූත්‍රය SI ඒකකය සහ ස්වභාවය
දුර (Distance) චලනය වන වස්තුවක් ගමන් කළ මාර්ගයේ මුළු දිග ප්‍රමාණය. මීටර (m) — අදිශ
විස්ථාපනය (Displacement, s) ආරම්භක ලක්ෂ්‍යයේ සිට අවසාන ලක්ෂ්‍යය දක්වා නිශ්චිත දිශාවක් ඔස්සේ ඇති කෙටිම සරල රේඛීය දුර. (වස්තුව නැවත ආරම්භක ලක්ෂ්‍යයටම පැමිණි විට විස්ථාපනය = 0 m වේ.) මීටර (m) — දෛශික
වේගය (Speed) ඒකක කාලයකදී ගමන් කළ දුර. මධ්‍යක වේගය = මුළු දුර / ගතවූ මුළු කාලය. m s-1 — අදිශ
ප්‍රවේගය (Velocity, v) විස්ථාපනය වෙනස් වීමේ සීඝ්‍රතාව: v = s / t m s-1 — දෛශික
ත්වරණය (Acceleration, a) ප්‍රවේගය වෙනස් වීමේ සීඝ්‍රතාව: a = (v - u) / t (මෙහි u = ආරම්භක ප්‍රවේගය, v = අවසාන ප්‍රවේගය, t = කාලය). ප්‍රවේගය අඩු වන විට ඍණ ත්වරණයක් හෙවත් මන්දනයක් (Deceleration) ඇති වේ. m s-2 — දෛශික

3. චලිත ප්‍රස්තාර විශ්ලේෂණය (s–t සහ v–t ප්‍රස්තාර)

  • විස්ථාපන - කාල (s–t) ප්‍රස්තාරය:
    • ප්‍රස්තාරයේ අනුක්‍රමණය (Gradient) = ප්‍රවේගය වේ.
    • කාල අක්ෂයට සමාන්තර තිරස් රේඛාවකින් වස්තුව නිශ්චලව පවතින බව (v = 0) දැක්වේ.
    • ඉහළට නැඹුරු සරල රේඛාවකින් ඒකාකාර ප්‍රවේගය ද, අනුක්‍රමණය ක්‍රමයෙන් වැඩි වන වක්‍රයකින් ත්වරණය ද නිරූපණය වේ.
  • ප්‍රවේග - කාල (v–t) ප්‍රස්තාරය:
    • ප්‍රස්තාරයේ අනුක්‍රමණය = ත්වරණය (a) වේ (ඍණ අනුක්‍රමණය මඟින් මන්දනය ලැබේ).
    • ප්‍රස්තාරය සහ කාල අක්ෂය අතර කොටු වන වර්ගඵලය = වස්තුවේ විස්ථාපනය (s) වේ (ත්‍රිකෝණ වර්ගඵලය = ½ × ආධාරකය × උස; ත්‍රපීසියම් වර්ගඵලය = ½ × සමාන්තර පාදවල එකතුව × ලම්බක උස).
    • කාල අක්ෂයට සමාන්තර තිරස් රේඛාවකින් නියත (ඒකාකාර) ප්‍රවේගය හෙවත් ශුන්‍ය ත්වරණය (a = 0) දැක්වේ.

4. ගුරුත්වය යටතේ සිරස් චලිතය (g = 10 m s-2)

වාතයේ ප්‍රතිරෝධය නොසලකා හැරි විට පෘථිවි පෘෂ්ඨය ආසන්නයේ නිදහසේ වැටෙන ඕනෑම වස්තුවක් පහළ දිශාවට g = 9.8 m s-2 (O/L ගණනය කිරීම් සඳහා 10 m s-2) නියත ගුරුත්වජ ත්වරණයකින් චලනය වේ:

  • නිශ්චලතාවයේ සිට නිදහසේ පහළට වැටෙන වස්තුවකට: u = 0 බැවින් තත්පර 1කදී v = 10 m s-1 ද, තත්පර 2කදී v = 20 m s-1 ද, තත්පර 3කදී v = 30 m s-1 ද වේ.
  • සිරස්ව ඉහළට ප්‍රක්ෂේපණය කළ වස්තුවකට: ඉහළට යන විට 10 m s-2 මන්දනයකට ලක් වී උපරිම උසේදී ක්ෂණිකව ප්‍රවේගය ශුන්‍ය (v = 0) වේ (එහෙත් උපරිම උසේදීත් ගුරුත්වජ ත්වරණය පහළට 10 m s-2 ම වේ!). ඉහළට යාමට ගතවන කාලය නැවත ආරම්භක මට්ටමට වැටීමට ගතවන කාලයට සමාන වන අතර ආරම්භක වේගයෙන්ම නැවත පොළොවට ළඟා වේ.
විභාග ඉඟිය (ඒකක පරිවර්තනය): km h-1 වලින් දී ඇති ප්‍රවේගයක් m s-1 බවට පත් කිරීමට 5/18 න් ගුණ කරන්න (උදා: 72 km h-1 = 72 × 5/18 = 20 m s-1; 36 km h-1 = 10 m s-1; 54 km h-1 = 15 m s-1).