ජීවයේ රසායනික පදනම — ජෛව අණු, ජලය, ඛනිජ ලවණ හා විටමින්
සජීව පදාර්ථය තැනී ඇති ප්රධාන කාබනික සංයෝග (කාබෝහයිඩ්රේට, ප්රෝටීන, ලිපිඩ සහ න්යෂ්ටික අම්ල) හා අකාබනික සංයෝග (ජලය සහ ඛනිජ ලවණ) පිළිබඳව 10 ශ්රේණිය edupub.gov.lk පෙළපොතට අනුකූලව ආහාර පරීක්ෂාවන් හා ඌනතා ලක්ෂණ සහිතව මෙහිදී සාකච්ඡා කෙරේ.
1. සජීව පදාර්ථයේ මූලද්රව්ය සංයුතිය සහ සංයෝග වර්ගීකරණය
පෘථිවි කබොලේ හමුවන ස්වභාවික මූලද්රව්ය 92 අතුරින් ජීවී දේහ නිර්මාණයට මූලද්රව්ය 25ක් පමණ සහභාගී වේ. මිනිස් සිරුරේ ස්කන්ධය අනුව වැඩිම ප්රතිශතයක් දරන ප්රධාන මූලද්රව්ය හතර වන්නේ ඔක්සිජන් (O — 65%), කාබන් (C — 18%), හයිඩ්රජන් (H — 10%) සහ නයිට්රජන් (N — 3%) ය. සජීව පදාර්ථය තුළ අඩංගු රසායනික සංයෝග ප්රධාන කාණ්ඩ දෙකකට බෙදේ:
- කාබනික සංයෝග (ජෛව අණු / Biomolecules): කාබන් මූලද්රව්යය පදනම් කරගත් කාබෝහයිඩ්රේට, ප්රෝටීන, ලිපිඩ, න්යෂ්ටික අම්ල සහ විටමින්.
- අකාබනික සංයෝග: ජලය (H2O), ඛනිජ ලවණ සහ වායු වර්ග (O2, CO2). (සටහන: CO2, CO, කාබනේට හා බයිකාබනේට කාබන් අඩංගු වුවද අකාබනික සංයෝග ලෙස සැලකේ.)
2. ප්රධාන ජෛව අණු හතර (කාබෝහයිඩ්රේට, ප්රෝටීන, ලිපිඩ, න්යෂ්ටික අම්ල)
| ජෛව අණුව සහ මූලද්රව්ය | තැනුම් ඒකකය / උපකාණ්ඩ | ප්රධාන නිදසුන් හා ජෛව විද්යාත්මක වැදගත්කම |
|---|---|---|
| කාබෝහයිඩ්රේට C, H, O (H:O = 2:1) පොදු සූත්රය: Cx(H2O)y |
මොනොසැකරයිඩ (C6H12O6) ඩයිසැකරයිඩ (C12H22O11) පොලිසැකරයිඩ (C6H10O5)n |
• ග්ලූකෝස්: සෛලීය ශ්වසනයේ ප්රධාන උපස්තරය (රුධිර සීනි). • ෆ්රක්ටෝස්: ඉදුණු පලතුරු හා මී පැණිවල ඇති පැණි රසැතිම සීනි. • ගැලැක්ටෝස්: කිරි සීනිවල සංරචකයකි. • සුක්රෝස්: උක්/බීට් සීනි හා ශාක ප්ලෝයම පරිවහන සීනි (ඔක්සිහාරක නොවන සීනි). • මෝල්ටෝස්: ප්රරෝහණය වන ධාන්ය බීජවල ඇත; ලැක්ටෝස්: ක්ෂීරපායී කිරිවල ඇත. • පිෂ්ඨය: ශාක සංචිත ආහාරය; ග්ලයිකෝජන්: සත්ත්ව (අක්මා/පේශි) සංචිත ආහාරය; සෙලියුලෝස්: ශාක සෛල බිත්තියේ ව්යුහමය සංඝටකය (මිනිසාට ජීර්ණය කළ නොහැකි නමුත් මලබද්ධය වළක්වන තන්තු ලෙස වැදගත්ය). |
| ප්රෝටීන C, H, O, N (සහ ඇතැම් විට S) |
ඇමයිනෝ අම්ල (Amino acids — වර්ග 20ක් පෙප්ටයිඩ බන්ධනවලින් බැඳේ) |
• දේහ වර්ධනය හා ගෙවී ගිය පටක අලුත්වැඩියාව (මයෝසින්, ඇක්ටින්, කෙරටින්, කොලැජන්). • එන්සයිම (Enzymes): ජෛව රසායනික ප්රතික්රියා වේගවත් කරන ප්රෝටීනමය ජෛව උත්ප්රේරක (උදා: ඇමයිලේස්, පෙප්සීන්). • ප්රතිදේහ (ප්රතිශක්තිය), හිමොග්ලොබින් (O2 පරිවහනය) හා ඉන්සියුලින් වැනි හෝමෝන. |
| ලිපිඩ C, H, O (කාබෝහයිඩ්රේටවලට වඩා O අනුපාතය ඉතා අඩුය) |
මේද අම්ල + ග්ලිසරෝල් (කාමර උෂ්ණත්වයේදී ඝන නම් මේද; ද්රව නම් තෙල්) |
• ඒකක ස්කන්ධයකින් වැඩිම ශක්ති ප්රමාණයක් ලබා දෙන සංචිත ආහාරයකි. • ප්ලාස්ම පටලයේ පොස්ෆොලිපිඩ සෑදීම, සම යට තාප පරිවාරක ස්තරයක් ලෙස ක්රියා කිරීම, අභ්යන්තර අවයව ආරක්ෂා කිරීම හා ශාක උච්චර්මය (ියුටීන්) මඟින් උත්ස්වේදනය අවම කිරීම. |
| න්යෂ්ටික අම්ල C, H, O, N, P |
නියුක්ලියෝටයිඩ (පෙන්ටෝස් සීනි + නයිට්රජනීය භෂ්මය + පොස්ෆේට් කාණ්ඩය) |
• DNA (ඩිඔක්සිරයිබෝ න්යෂ්ටික අම්ලය): ප්රවේණික තොරතුරු ගබඩා කර පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්රේෂණය කරයි. • RNA (රයිබෝ න්යෂ්ටික අම්ලය): ප්රෝටීන සංශ්ලේෂණය සඳහා DNA තොරතුරු ක්රියාවට නංවයි. |
3. විද්යාගාර ආහාර පරීක්ෂා (Laboratory Food Tests)
- පිෂ්ඨ පරීක්ෂාව: ආහාර නිස්සාරකයට අයඩීන් ද්රාවණය (දුඹුරු-කහ පැහැ) බිඳු කිහිපයක් එක් කළ විට තද නිල් / දම් (කළු-නිල්) පැහැයක් ලැබේ.
- මොනොසැකරයිඩ (ග්ලූකෝස්) පරීක්ෂාව: ද්රාවණයට බෙනඩික්ට් ප්රතිකාරකය දමා ජල තාපකයක රත් කළ විට නිල් → කොළ → කහ → තැඹිලි හරහා ගඩොල් රතු අවක්ෂේපයක් ලැබේ. (සුක්රෝස් නිර්-ඔක්සිහාරක සීනි බැවින් සෘජුවම බෙනඩික්ට් සමඟ ප්රතික්රියා නොකරයි; තනුක HCl දමා රත්කර ජලවිච්ඡේදනය කළ පසු පමණක් ප්රතිඵල දෙයි.)
- ප්රෝටීන පරීක්ෂාව (බයියුරෙට් පරීක්ෂාව): ආහාර ද්රාවණයට සමාන පරිමාවක් සෝඩියම් හයිඩ්රොක්සයිඩ් (NaOH) දමා ඊට 1% කොපර් සල්ෆේට් (CuSO4) බිඳු කිහිපයක් එක් කළ විට දම් පැහැයක් (Violet) ඇති වේ.
- ලිපිඩ පරීක්ෂාව: ආහාර නිස්සාරකයට සුඩාන් III (Sudan III) ප්රතිකාරකය දමා හොඳින් සොලවා තැබූ විට ද්රාවණය මතුපිට රතු පැහැති තෙල් බිඳිති (ගෝලිකා) වෙන් වී පෙනේ. (සුදු කඩදාසියක ඇතිල්ලූ විට පාරභාසක ලපයක් ඇති වීම ද සරල පරීක්ෂාවකි.)
4. ජලයේ සුවිශේෂී ගුණ සහ විටමින් / ඛනිජ ලවණ ඌනතා
ජීවී දේහ ස්කන්ධයෙන් 2/3ක් පමණ ජලයයි. ජලය සතු සුවිශේෂී ගුණ ජීවයේ පැවැත්මට සෘජුවම දායක වේ: (1) විශිෂ්ට ද්රාවකයක් වීම (රුධිර ප්ලාස්මය හා ශාක යුෂය තුළ ද්රව්ය පරිවහනය), (2) ඉහළ විශිෂ්ට තාප ධාරිතාවක් පැවතීම (දේහ උෂ්ණත්වය ක්ෂණිකව වෙනස් නොවී ස්ථායීව පවත්වා ගැනීම), (3) සංසක්ති හා ආසක්ති බල (උස ශාකවල ශෛලමය දිගේ ජලය ඉහළට ඇදීම), සහ (4) අයිස්වල ඝනත්වය ද්රව ජලයට වඩා අඩු වීම (සීතල ජලාශ මතුපිට පමණක් මිදී යට ජලජ ජීවීන් ආරක්ෂා වීම).
| පෝෂකය (විටමින් / ඛනිජ) | ද්රාව්යතාව / ආකාරය | ප්රධාන කෘත්යය හා ඌනතා රෝග ලක්ෂණ |
|---|---|---|
| විටමින් A | මේද ද්රාව්ය (A, D, E, K) | දෘෂ්ටි වර්ණක නිපදවීම; ඌනතාවෙන් රාත්රී අන්ධතාව, ඇසේ බිටෝ ලප (Bitot's spots) හා සම වියළීම. |
| විටමින් B සංකීර්ණය | ජල ද්රාව්ය (B සහ C) | සෛලීය ශ්වසනය හා ස්නායු ක්රියාකාරීත්වය; ඌනතාවෙන් බෙරිබෙරි රෝගය, කට කොන් වණ වීම හා රක්තහීනතාව. |
| විටමින් C (ඇස්කෝබික් අම්ලය) | ජල ද්රාව්ය | විදුරුමස් හා සම්බන්ධක පටක (කොලැජන්) නිරෝගීව තැබීම; ඌනතාවෙන් ශීතාද රෝගය (Scurvy — විදුරුමසින් ලේ ගැලීම). |
| විටමින් D (කැල්සිෆෙරෝල්) | මේද ද්රාව්ය (හිරු එළියෙන් සමේ නිපදවේ) | Ca හා P අවශෝෂණය පාලනය; ඌනතාවෙන් ළමුන්ට රිකට්සියාව (Rickets) හා වැඩිහිටියන්ට ඔස්ටියෝමැලේසියාව. |
| විටමින් K | මේද ද්රාව්ය | රුධිර කැටි ගැසීමේ සාධක (ප්රොත්රොම්බින්) නිපදවීම; ඌනතාවෙන් තුවාලයකින් රුධිර කැටි ගැසීම ප්රමාද වීම. |
| යකඩ (Fe), අයඩීන් (I), කැල්සියම් (Ca) | මිනිස් දේහ ඛනිජ ලවණ | Fe: හිමොග්ලොබින් සෑදීම (ඌනතාව: රක්තහීනතාව); I: තයිරොක්සින් හෝමෝනය (ඌනතාව: ගලගණ්ඩය / Goitre); Ca: අස්ථි, දත් හා රුධිර කැටි ගැසීම. |
| නයිට්රජන් (N), මැග්නීසියම් (Mg), පොටෑසියම් (K) | ශාක මහා මාත්ර මූලද්රව්ය | N හා Mg හරිතප්රද සංශ්ලේෂණයට අත්යවශ්ය බැවින් ඌන වූ විට පත්ර කහ පැහැ ගැන්වේ (හරිතක්ෂය / Chlorosis); P මුල් වර්ධනයට හා ATP සෑදීමට අවශ්ය වේ. |