# සරල රේඛීය චලිතය — විස්ථාපනය, ප්‍රවේගය, ත්වරණය හා චලිත ප්‍රස්තාර (Motion in a Straight Line)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-10/science/motion-in-a-straight-line/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 10, විද්‍යාව (Science), Unit 2
- **Exam Weight:** O/L I පත්‍රයේ MCQ 2–3ක් සහ II පත්‍රයේ B කොටසේ ලකුණු 10–15ක භෞතික විද්‍යා ප්‍රශ්නයක්
- **Official Textbook Reference:** https://www.edupub.gov.lk/SelectSyllabuss.php

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
අදිශ හා දෛශික රාශි, දුර හා විස්ථාපනය, වේගය හා ප්‍රවේගය, ත්වරණය හා මන්දනය මෙන්ම O/L විභාගයේ අනිවාර්යයෙන් පරීක්ෂා කෙරෙන විස්ථාපන-කාල (s-t) හා ප්‍රවේග-කාල (v-t) ප්‍රස්තාර සහ ගුරුත්වජ ත්වරණය යටතේ චලිතය මෙහිදී විමසා බැලේ.

*English Summary:* Grade 10 Science Unit 2 covering scalars vs vectors, distance vs displacement, speed, velocity, acceleration, displacement-time and velocity-time graph analysis, and free-fall motion under gravity.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. අදිශ හා දෛශික රාශි (Scalar and Vector Quantities)

  - **අදිශ රාශි (Scalars):** විශාලත්වයක් පමණක් ඇති, නිශ්චිත දිශාවක් නොමැති භෞතික රාශි වේ. *උදා: දුර, වේගය, කාලය, ස්කන්ධය, ශක්තිය, උෂ්ණත්වය.*

  - **දෛශික රාශි (Vectors):** විශාලත්වයක් මෙන්ම නිශ්චිත දිශාවක් ද ඇති භෞතික රාශි වේ. *උදා: විස්ථාපනය, ප්‍රවේගය, ත්වරණය, බලය, ගම්‍යතාව, බර.*

### 2. දුර, විස්ථාපනය, වේගය, ප්‍රවේගය සහ ත්වරණය

  | 
    
      භෞතික රාශිය 
      | අර්ථ දැක්වීම සහ සූත්‍රය 
      | SI ඒකකය සහ ස්වභාවය 
    

  
  
    
      | **දුර (Distance)** 
      | චලනය වන වස්තුවක් ගමන් කළ මාර්ගයේ මුළු දිග ප්‍රමාණය. 
      | මීටර (m) — **අදිශ** 
    

    
      | **විස්ථාපනය (Displacement, s)** 
      | ආරම්භක ලක්ෂ්‍යයේ සිට අවසාන ලක්ෂ්‍යය දක්වා නිශ්චිත දිශාවක් ඔස්සේ ඇති කෙටිම සරල රේඛීය දුර. (වස්තුව නැවත ආරම්භක ලක්ෂ්‍යයටම පැමිණි විට විස්ථාපනය = 0 m වේ.) 
      | මීටර (m) — **දෛශික** 
    

    
      | **වේගය (Speed)** 
      | ඒකක කාලයකදී ගමන් කළ දුර. මධ්‍යක වේගය = මුළු දුර / ගතවූ මුළු කාලය. 
      | m s-1 — **අදිශ** 
    

    
      | **ප්‍රවේගය (Velocity, v)** 
      | විස්ථාපනය වෙනස් වීමේ සීඝ්‍රතාව: **v = s / t** 
      | m s-1 — **දෛශික** 
    

    
      | **ත්වරණය (Acceleration, a)** 
      | ප්‍රවේගය වෙනස් වීමේ සීඝ්‍රතාව: **a = (v - u) / t** (මෙහි u = ආරම්භක ප්‍රවේගය, v = අවසාන ප්‍රවේගය, t = කාලය). ප්‍රවේගය අඩු වන විට ඍණ ත්වරණයක් හෙවත් **මන්දනයක් (Deceleration)** ඇති වේ. 
      | m s-2 — **දෛශික** 
    

  

### 3. චලිත ප්‍රස්තාර විශ්ලේෂණය (s–t සහ v–t ප්‍රස්තාර)

  - **විස්ථාපන - කාල (s–t) ප්‍රස්තාරය:**
    
      ප්‍රස්තාරයේ **අනුක්‍රමණය (Gradient) = ප්‍රවේගය** වේ.

      - කාල අක්ෂයට සමාන්තර තිරස් රේඛාවකින් වස්තුව **නිශ්චලව** පවතින බව (v = 0) දැක්වේ.

      - ඉහළට නැඹුරු සරල රේඛාවකින් **ඒකාකාර ප්‍රවේගය** ද, අනුක්‍රමණය ක්‍රමයෙන් වැඩි වන වක්‍රයකින් **ත්වරණය** ද නිරූපණය වේ.

    
  
  - **ප්‍රවේග - කාල (v–t) ප්‍රස්තාරය:**
    
      ප්‍රස්තාරයේ **අනුක්‍රමණය = ත්වරණය (a)** වේ (ඍණ අනුක්‍රමණය මඟින් මන්දනය ලැබේ).

      - ප්‍රස්තාරය සහ කාල අක්ෂය අතර කොටු වන **වර්ගඵලය = වස්තුවේ විස්ථාපනය (s)** වේ (ත්‍රිකෝණ වර්ගඵලය = ½ × ආධාරකය × උස; ත්‍රපීසියම් වර්ගඵලය = ½ × සමාන්තර පාදවල එකතුව × ලම්බක උස).

      - කාල අක්ෂයට සමාන්තර තිරස් රේඛාවකින් **නියත (ඒකාකාර) ප්‍රවේගය** හෙවත් ශුන්‍ය ත්වරණය (a = 0) දැක්වේ.

    
  

### 4. ගුරුත්වය යටතේ සිරස් චලිතය (g = 10 m s-2)

වාතයේ ප්‍රතිරෝධය නොසලකා හැරි විට පෘථිවි පෘෂ්ඨය ආසන්නයේ නිදහසේ වැටෙන ඕනෑම වස්තුවක් පහළ දිශාවට **g = 9.8 m s-2** (O/L ගණනය කිරීම් සඳහා **10 m s-2**) නියත ගුරුත්වජ ත්වරණයකින් චලනය වේ:

  - **නිශ්චලතාවයේ සිට නිදහසේ පහළට වැටෙන වස්තුවකට:** u = 0 බැවින් තත්පර 1කදී v = 10 m s-1 ද, තත්පර 2කදී v = 20 m s-1 ද, තත්පර 3කදී v = 30 m s-1 ද වේ.

  - **සිරස්ව ඉහළට ප්‍රක්ෂේපණය කළ වස්තුවකට:** ඉහළට යන විට 10 m s-2 මන්දනයකට ලක් වී **උපරිම උසේදී ක්ෂණිකව ප්‍රවේගය ශුන්‍ය (v = 0)** වේ (එහෙත් උපරිම උසේදීත් ගුරුත්වජ ත්වරණය පහළට 10 m s-2 ම වේ!). ඉහළට යාමට ගතවන කාලය නැවත ආරම්භක මට්ටමට වැටීමට ගතවන කාලයට සමාන වන අතර ආරම්භක වේගයෙන්ම නැවත පොළොවට ළඟා වේ.

  **විභාග ඉඟිය (ඒකක පරිවර්තනය):** km h-1 වලින් දී ඇති ප්‍රවේගයක් m s-1 බවට පත් කිරීමට **5/18** න් ගුණ කරන්න (උදා: 72 km h-1 = 72 × 5/18 = **20 m s-1**; 36 km h-1 = **10 m s-1**; 54 km h-1 = **15 m s-1**).

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: නිශ්චලතාවයෙන් ගමන් අරඹන මෝටර් රථයක් 4 s තුළදී ඒකාකාර ත්වරණයෙන් 20 m s⁻¹ ප්‍රවේගයක් ලබා ගනී. ඉන්පසු එම ප්‍රවේගයෙන්ම තවත් 10 s ගමන් කර, තිරිංග යෙදීමෙන් 2 s තුළදී ඒකාකාර මන්දනයෙන් නිශ්චල වේ. (i) පළමු 4 s තුළ ත්වරණය, (ii) අවසාන 2 s තුළ මන්දනය, සහ (iii) මුළු ගමනේදී සිදු කළ විස්ථාපනය ගණනය කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) පළමු 4 s තුළ ත්වරණය: a = (v - u)/t = (20 - 0)/4 = 5 m s⁻².; (ii) අවසාන 2 s තුළ ත්වරණය: a = (0 - 20)/2 = -10 m s⁻²; එබැවින් මන්දනය = 10 m s⁻².; (iii) මුළු ගමන් කාලය = 4 + 10 + 2 = 16 s; ඒකාකාර ප්‍රවේගයෙන් ගමන් කළ කාලය = 10 s.; v-t ප්‍රස්තාරයේ ත්‍රපීසියම් වර්ගඵලය අනුව මුළු විස්ථාපනය s = ½ × (16 + 10) × 20 = ½ × 26 × 20 = 260 m.

### Q2: ගලක් පොළොවේ සිට 30 m s⁻¹ ආරම්භක ප්‍රවේගයකින් සිරස්ව ඉහළට විසි කරනු ලැබේ (g = 10 m s⁻² ලෙස ගන්න). (i) ගල උපරිම උසට ළඟා වීමට ගතවන කාලය, (ii) ගල ළඟා වන උපරිම උස, සහ (iii) ගල නැවත පොළොවට වැටීමට ගතවන මුළු කාලය සොයන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) උපරිම උසේදී v = 0 හා a = -10 m s⁻² බැවින්: t = (0 - 30)/(-10) = 3 s.; (ii) උපරිම උස = v-t ප්‍රස්තාරයේ ත්‍රිකෝණ වර්ගඵලය = ½ × කාලය × ආරම්භක ප්‍රවේගය = ½ × 3 × 30 = 45 m (හෝ මධ්‍යක ප්‍රවේගය 15 × 3 = 45 m).; (iii) ඉහළට යාමට ගතවන කාලය පහළට වැටීමට ගතවන කාලයට සමාන බැවින් මුළු ගුවන් කාලය = 3 s + 3 s = 6 s.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: පහත දැක්වෙන භෞතික රාශි අතුරින් දෛශික රාශි පමණක් අඩංගු වරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) දුර, වේගය සහ කාලය
- [✓] (2) විස්ථාපනය, ප්‍රවේගය සහ ත්වරණය
- [ ] (3) ස්කන්ධය, බලය සහ ශක්තිය
- [ ] (4) වේගය, විස්ථාපනය සහ උෂ්ණත්වය
> **පැහැදිලි කිරීම:** විස්ථාපනය, ප්‍රවේගය හා ත්වරණය යන රාශි තුනටම විශාලත්වයක් මෙන්ම නිශ්චිත දිශාවක් ඇති බැවින් ඒවා දෛශික රාශි වේ.

### MCQ 2: අරය 7 m වූ වෘත්තාකාර ධාවන පථයක ක්‍රීඩකයෙක් හරියටම වට භාගයක් (අර්ධ වෘත්තයක්) දිව ගිය විට ඔහු ගමන් කළ දුර සහ විස්ථාපනයේ විශාලත්වය පිළිවෙළින් කොපමණද? (π = 22/7)
- [✓] (1) 22 m සහ 14 m
- [ ] (2) 44 m සහ 0 m
- [ ] (3) 14 m සහ 22 m
- [ ] (4) 22 m සහ 7 m
> **පැහැදිලි කිරීම:** අර්ධ වෘත්ත චාප දිග (දුර) = πr = (22/7) × 7 = 22 m. ආරම්භක හා අවසාන ලක්ෂ්‍ය අතර කෙටිම සරල රේඛීය දුර (විස්ථාපනය) විෂ්කම්භයට සමාන වේ = 2r = 14 m.

### MCQ 3: පැයට කිලෝමීටර 54 (54 km h⁻¹) ක ඒකාකාර ප්‍රවේගයෙන් ගමන් කරන දුම්රියක ප්‍රවේගය SI ඒකකවලින් (m s⁻¹) කොපමණද?
- [ ] (1) 10 m s⁻¹
- [✓] (2) 15 m s⁻¹
- [ ] (3) 20 m s⁻¹
- [ ] (4) 25 m s⁻¹
> **පැහැදිලි කිරීම:** 54 km h⁻¹ = (54 × 1000 m) / (3600 s) = 54 × (5/18) = 15 m s⁻¹.

### MCQ 4: ප්‍රවේග-කාල (v-t) ප්‍රස්තාරයක අනුක්‍රමණයෙන් සහ ප්‍රස්තාරය හා කාල අක්ෂය අතර වර්ගඵලයෙන් පිළිවෙළින් නිරූපණය වන්නේ කවර රාශි දෙකක්ද?
- [ ] (1) ප්‍රවේගය සහ ත්වරණය
- [✓] (2) ත්වරණය සහ විස්ථාපනය
- [ ] (3) විස්ථාපනය සහ වේගය
- [ ] (4) බලය සහ ගම්‍යතාව
> **පැහැදිලි කිරීම:** v-t ප්‍රස්තාරයේ අනුක්‍රමණය (Δv/Δt) මඟින් ත්වරණය ලැබෙන අතර ප්‍රස්තාරය යට වර්ගඵලය මඟින් විස්ථාපනය ලැබේ.

### MCQ 5: 25 m s⁻¹ ක ප්‍රවේගයෙන් ගමන් කරමින් තිබූ බස් රථයකට තිරිංග යෙදූ විට 5 s කදී නිශ්චලතාවයට පත් විය. බස් රථයේ මන්දනය කොපමණද?
- [ ] (1) 2.5 m s⁻²
- [✓] (2) 5 m s⁻²
- [ ] (3) -20 m s⁻²
- [ ] (4) 125 m s⁻²
> **පැහැදිලි කිරීම:** ත්වරණය a = (0 - 25)/5 = -5 m s⁻². ඍණ ත්වරණය මන්දනය වන බැවින් මන්දනය = 5 m s⁻² වේ.

### MCQ 6: සිරස්ව ඉහළට විසි කරන ලද පන්දුවක් එහි උපරිම උසට පත් වූ මොහොතේදී එහි ප්‍රවේගය (v) සහ ත්වරණය (a) පිළිබඳ නිවැරදි ප්‍රකාශය කුමක්ද? (g = 10 m s⁻²)
- [ ] (1) v = 0 m s⁻¹ සහ a = 0 m s⁻² වේ.
- [✓] (2) v = 0 m s⁻¹ වන අතර a = 10 m s⁻² පහළ දිශාවට ක්‍රියා කරයි.
- [ ] (3) v = 10 m s⁻¹ වන අතර a = 0 m s⁻² වේ.
- [ ] (4) v සහ a යන දෙකම ඉහළ දිශාවට ක්‍රියා කරයි.
> **පැහැදිලි කිරීම:** උපරිම උසේදී පන්දුව ක්ෂණිකව නතර වන බැවින් ප්‍රවේගය v = 0 වේ; එහෙත් පෘථිවි ගුරුත්වාකර්ෂණය නොකඩවා ක්‍රියා කරන බැවින් පහළ දිශාවට 10 m s⁻² ක ත්වරණයක් පවතී.
