# පදාර්ථයේ ව්‍යුහය — පරමාණුක ආකෘතිය, සමස්ථානික සහ ආවර්තිතා වගුව (Structure of Matter)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-10/science/structure-of-matter/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 10, විද්‍යාව (Science), Unit 3
- **Exam Weight:** O/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක් සහ II පත්‍රයේ රසායන විද්‍යා ව්‍යුහගත/රචනා ප්‍රශ්නයක ප්‍රධාන කොටසක්
- **Official Textbook Reference:** https://www.edupub.gov.lk/SelectSyllabuss.php

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
රදර්ෆර්ඩ්-බෝර් ග්‍රහ ආකෘතිය, උපපරමාණුක අංශු (ප්‍රෝටෝන, නියුට්‍රෝන, ඉලෙක්ට්‍රෝන), පරමාණුක ක්‍රමාංකය හා ස්කන්ධ ක්‍රමාංකය, සමස්ථානික, පළමු මූලද්‍රව්‍ය 20 හි ඉලෙක්ට්‍රෝන වින්‍යාසය, ආවර්තිතා වගුවේ ආවර්ත/කාණ්ඩ ලක්ෂණ සහ සංයුජතාව මෙහිදී ගැඹුරින් සාකච්ඡා කෙරේ.

*English Summary:* Grade 10 Science Unit 3 covering subatomic particles, atomic and mass numbers, isotopes, electronic configurations of the first 20 elements, Periodic Table trends (ionization energy, electronegativity), and chemical formulae via valency.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. උපපරමාණුක අංශු සහ පරමාණුක සංකේතනය

අර්නස්ට් රදර්ෆර්ඩ්ගේ රන් පත්‍ර පරීක්ෂණයෙන් පරමාණුවේ මධ්‍යයේ ඉතා කුඩා ධන ආරෝපිත **න්‍යෂ්ටියක් (Nucleus)** ඇති බවත් පරමාණුවෙන් වැඩි කොටසක් හිස් අවකාශය බවත් අනාවරණය විය. නීල්ස් බෝර්ට අනුව ඉලෙක්ට්‍රෝන න්‍යෂ්ටිය වටා නිශ්චිත **ශක්ති මට්ටම් (K, L, M, N කවච)** ඔස්සේ ගමන් කරයි.

  | 
    
      උපපරමාණුක අංශුව 
      | සංකේතය හා සොයාගත් විද්‍යාඥයා 
      | සාපේක්ෂ ආරෝපණය 
      | සාපේක්ෂ ස්කන්ධය (u) 
      | පරමාණුවේ පිහිටීම 
    

  
  
    
      | **ප්‍රෝටෝනය (Proton)** 
      | p+ (රදර්ෆර්ඩ්) 
      | +1 
      | 1 (ආසන්නව) 
      | න්‍යෂ්ටිය තුළ 
    

    
      | **නියුට්‍රෝනය (Neutron)** 
      | n0 (ජේම්ස් චැඩ්වික්) 
      | 0 (උදාසීන) 
      | 1 (ආසන්නව) 
      | න්‍යෂ්ටිය තුළ 
    

    
      | **ඉලෙක්ට්‍රෝනය (Electron)** 
      | e- (ජේ. ජේ. තොම්සන්) 
      | -1 
      | 1 / 1840 (නොසලකා හැරිය හැක) 
      | න්‍යෂ්ටිය වටා ශක්ති මට්ටම්වල 
    

  

  - **පරමාණුක ක්‍රමාංකය (Z):** පරමාණුවක න්‍යෂ්ටියේ ඇති **ප්‍රෝටෝන සංඛ්‍යාවයි**. උදාසීන පරමාණුවක ප්‍රෝටෝන ගණන ඉලෙක්ට්‍රෝන ගණනට සමාන වේ (Z = p+ = e-).

  - **ස්කන්ධ ක්‍රමාංකය (A):** න්‍යෂ්ටියේ ඇති **ප්‍රෝටෝන සහ නියුට්‍රෝන සංඛ්‍යාවේ එකතුවයි**: **A = Z + N** (එනම් නියුට්‍රෝන ගණන N = A - Z). සම්මත නිරූපණය: AZX (උදා: 3517Cl හි p = 17, e = 17, n = 35 - 17 = 18).

  - **සමස්ථානික (Isotopes):** එකම මූලද්‍රව්‍යයේ **පරමාණුක ක්‍රමාංකය (Z) සමාන** වූත්, නියුට්‍රෝන ගණන වෙනස් වීම නිසා **ස්කන්ධ ක්‍රමාංකය (A) අසමාන** වූත් පරමාණු සමස්ථානික වේ. *උදා: හයිඩ්‍රජන් සමස්ථානික — ප්‍රෝටියම් (11H — නියුට්‍රෝන නැති එකම පරමාණුව!), ඩියුටීරියම් (21H), ට්‍රිටියම් (31H); කාබන් — 126C, 136C, 146C; ක්ලෝරීන් — 3517Cl, 3717Cl.*

### 2. ඉලෙක්ට්‍රෝන වින්‍යාසය සහ නූතන ආවර්තිතා වගුව

ශක්ති මට්ටම්වල පැවතිය හැකි උපරිම ඉලෙක්ට්‍රෝන ගණන **2n2** රීතියෙන් දැක්වුවද, අවසාන (සංයුජතා) ශක්ති මට්ටමේ පැවතිය හැකි උපරිම ඉලෙක්ට්‍රෝන ගණන **8 කි**. එබැවින් පොටෑසියම් (19K) හි වින්‍යාසය 2, 8, 9 නොව **2, 8, 8, 1** ද, කැල්සියම් (20Ca) හි වින්‍යාසය **2, 8, 8, 2** ද වේ!

  - **ආවර්තය (Period — තිරස් පේළි):** ඉලෙක්ට්‍රෝන පිරී ඇති **ශක්ති මට්ටම් සංඛ්‍යාවට** සමාන වේ.

  - **කාණ්ඩය (Group — සිරස් තීරු I සිට VIII/0):** අවසාන ශක්ති මට්ටමේ ඇති **සංයුජතා ඉලෙක්ට්‍රෝන ගණනට** සමාන වේ. (ව්‍යතිරේකය: හීලියම් 2He හි අවසන් කවචයේ 2e තිබුණද එම කවචය සම්පූර්ණ බැවින් **VIII / 0 කාණ්ඩයේ උච්ච වායුවකි**.)

  - **විශේෂ කාණ්ඩ නාම:** I කාණ්ඩය — **ක්ෂාර ලෝහ** (Li, Na, K: මෘදුය, භූමිතෙල්/පැරෆින් තුළ ගබඩා කරයි, ජලය සමඟ H2 පිට කරයි); II කාණ්ඩය — **ක්ෂාරීය පාංශු ලෝහ** (Be, Mg, Ca); VII කාණ්ඩය — **හැලජන** (F, Cl, Br, I: ද්විපරමාණුක අණු); VIII/0 කාණ්ඩය — **උච්ච / නිෂ්ක්‍රිය වායු** (He, Ne, Ar). **ලෝහාලෝහ (Metalloids):** බෝරෝන් (B) සහ සිලිකන් (Si) — අර්ධ සන්නායක නිපදවීමට භාවිත වේ.

### 3. ආවර්තිතා නැඹුරුතා සහ රසායනික සූත්‍ර ගොඩනැගීම

  - **පළමු අයනීකරණ ශක්තිය:** වායුමය අවස්ථාවේ පවතින උදාසීන පරමාණුවකින් බුරුලෙන්ම බැඳී ඇති ඉලෙක්ට්‍රෝනයක් ඉවත් කර ඒක ධන වායුමය අයනයක් සෑදීමට ලබා දිය යුතු අවම ශක්තිය (kJ mol-1). **VIII කාණ්ඩයේ උච්ච වායුවලට ඉහළම අයනීකරණ ශක්තිය** ද, I කාණ්ඩයේ ක්ෂාර ලෝහවලට අඩුම අයනීකරණ ශක්තිය ද පවතී.

  - **විද්‍යුත් ඍණතාව (Electronegativity):** සහසංයුජ බන්ධනයක ඉලෙක්ට්‍රෝන යුගලය තමා දෙසට ආකර්ෂණය කර ගැනීමේ හැකියාවයි. පෝලිං පරිමාණයට අනුව **වැඩිම විද්‍යුත් ඍණතාව ඇත්තේ ෆ්ලුවොරීන් (F = 4.0)** මූලද්‍රව්‍යයටයි (උච්ච වායුවලට විද්‍යුත් ඍණතා අගයන් නොමැත).

  - **සංයුජතාව සහ රසායනික සූත්‍ර:** I, II, III කාණ්ඩවල සංයුජතාව පිළිවෙළින් 1, 2, 3 වන අතර IV, V, VI, VII, VIII කාණ්ඩවල සාමාන්‍ය සංයුජතාව පිළිවෙළින් 4, 3, 2, 1, 0 වේ. බහුපරමාණුක අයනවල ආරෝපණ/සංයුජතා: NH4+ (1), OH- (1), NO3- (1), SO42- (2), CO32- (2), PO43- (3). සංයුජතා හුවමාරු කිරීමෙන්: ඇලුමිනියම් ඔක්සයිඩ් → **Al2O3**, මැග්නීසියම් නයිට්‍රේට් → **Mg(NO3)2**, ඇමෝනියම් සල්ෆේට් → **(NH4)2SO4**.

  **විභාග ඉඟිය (කාබන්ගේ බහුරූපී ආකාර):** දියමන්ති, මිනිරන් (ග්‍රැෆයිට්) හා ෆුලරීන් යනු කාබන්ගේ බහුරූපී ආකාර වේ. අලෝහයක් වුවද නිදහස් ඉලෙක්ට්‍රෝන පැවතීම නිසා **විද්‍යුතය සන්නයනය කරන එකම අලෝහමය බහුරූපී ආකාරය මිනිරන් (Graphite)** වේ!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: X, Y සහ Z යන මූලද්‍රව්‍ය තුනෙහි පරමාණුක ක්‍රමාංක පිළිවෙළින් 12, 17 සහ 18 වේ (සම්මත සංකේත නොවේ). (i) X, Y, Z හි ඉලෙක්ට්‍රෝන වින්‍යාස ලියන්න, (ii) ඒවා අයත් ආවර්තය හා කාණ්ඩය දක්වන්න, (iii) X සහ Y එක්වීමෙන් සෑදෙන සංයෝගයේ රසායනික සූත්‍රය ලියන්න, සහ (iv) මෙම මූලද්‍රව්‍ය තුනෙන් ඉහළම පළමු අයනීකරණ ශක්තිය ඇත්තේ කුමකටදැයි හේතු සහිතව දක්වන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) ඉලෙක්ට්‍රෝන වින්‍යාස: X (12) = 2, 8, 2 | Y (17) = 2, 8, 7 | Z (18) = 2, 8, 8.; (ii) තුනෙහිම ශක්ති මට්ටම් 3ක් ඇති බැවින් 3 වන ආවර්තයට අයත් වේ; කාණ්ඩ පිළිවෙළින් X → II කාණ්ඩය, Y → VII කාණ්ඩය, Z → VIII (හෝ 0) කාණ්ඩය වේ.; (iii) X හි සංයුජතාව 2 ක් ද, Y හි සංයුජතාව 1 ක් ද බැවින් සෑදෙන අයනික සංයෝගයේ සූත්‍රය XY₂ (MgCl₂ වලට අනුරූප) වේ.; (iv) ඉහළම පළමු අයනීකරණ ශක්තිය ඇත්තේ Z (ආගන්) මූලද්‍රව්‍යයටයි; හේතුව එහි අවසාන ශක්ති මට්ටම ඉලෙක්ට්‍රෝන අෂ්ටකයකින් සම්පූර්ණ වී ඉතා ස්ථායී වින්‍යාසයක් දැරීමයි.

### Q2: සමස්ථානික (Isotopes) යන්න අර්ථ දක්වා, ක්ලෝරීන් මූලද්‍රව්‍යයේ ස්වභාවික සමස්ථානික දෙක වන ³⁵₁₇Cl සහ ³⁷₁₇Cl හි ප්‍රෝටෝන, ඉලෙක්ට්‍රෝන හා නියුට්‍රෝන සංඛ්‍යා සංසන්දනය කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** සමස්ථානික යනු එකම මූලද්‍රව්‍යයේ පරමාණුක ක්‍රමාංකය (ප්‍රෝටෝන ගණන) සමාන වූත්, නියුට්‍රෝන ගණන වෙනස් වීම නිසා ස්කන්ධ ක්‍රමාංකය වෙනස් වූත් පරමාණු වේ.; ³⁵₁₇Cl පරමාණුවේ: ප්‍රෝටෝන = 17, ඉලෙක්ට්‍රෝන = 17, නියුට්‍රෝන = 35 - 17 = 18.; ³⁷₁₇Cl පරමාණුවේ: ප්‍රෝටෝන = 17, ඉලෙක්ට්‍රෝන = 17, නියුට්‍රෝන = 37 - 17 = 20.; ඉලෙක්ට්‍රෝන වින්‍යාසය (2, 8, 7) දෙකෙහිම සමාන බැවින් ඒවායේ රසායනික ගුණ සමාන වන අතර ස්කන්ධය වැනි භෞතික ගුණ වෙනස් වේ.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: න්‍යෂ්ටිය තුළ නියුට්‍රෝන කිසිවක් අඩංගු නොවන එකම ස්වභාවික පරමාණුව/සමස්ථානිකය කුමක්ද?
- [ ] (1) හීලියම් (⁴₂He)
- [✓] (2) ප්‍රෝටියම් (¹₁H)
- [ ] (3) ඩියුටීරියම් (²₁H)
- [ ] (4) ලිතියම් (⁷₃Li)
> **පැහැදිලි කිරීම:** ප්‍රෝටියම් (¹₁H) හි පරමාණුක ක්‍රමාංකය Z = 1 සහ ස්කන්ධ ක්‍රමාංකය A = 1 බැවින් නියුට්‍රෝන ගණන N = 1 - 1 = 0 කි.

### MCQ 2: පරමාණුක ක්‍රමාංකය 19 වන පොටෑසියම් (K) පරමාණුවේ නිවැරදි ඉලෙක්ට්‍රෝන වින්‍යාසය සහ එය අයත් ආවර්තය/කාණ්ඩය කුමක්ද?
- [ ] (1) 2, 8, 9 — 3 වන ආවර්තය, IX කාණ්ඩය
- [✓] (2) 2, 8, 8, 1 — 4 වන ආවර්තය, I කාණ්ඩය
- [ ] (3) 2, 8, 8, 1 — 1 වන ආවර්තය, IV කාණ්ඩය
- [ ] (4) 2, 8, 7, 2 — 4 වන ආවර්තය, II කාණ්ඩය
> **පැහැදිලි කිරීම:** අවසාන කවචයේ 8කට වඩා තැබිය නොහැකි බැවින් ₁₉K හි වින්‍යාසය 2, 8, 8, 1 වේ. ශක්ති මට්ටම් 4ක් නිසා 4 වන ආවර්තයටත් අවසන් කවචයේ 1e නිසා I කාණ්ඩයටත් අයත් වේ.

### MCQ 3: ²⁷₁₃Al³⁺ අයනයෙහි අඩංගු ප්‍රෝටෝන, නියුට්‍රෝන සහ ඉලෙක්ට්‍රෝන සංඛ්‍යා පිළිවෙළින් කොපමණද?
- [ ] (1) 13, 14, 13
- [✓] (2) 13, 14, 10
- [ ] (3) 10, 14, 13
- [ ] (4) 13, 27, 10
> **පැහැදිලි කිරීම:** Z = 13 බැවින් ප්‍රෝටෝන = 13; නියුට්‍රෝන = 27 - 13 = 14; +3 ආරෝපණය සෑදෙන්නේ උදාසීන පරමාණුවෙන් ඉලෙක්ට්‍රෝන 3ක් ඉවත් වීමෙන් බැවින් ඉලෙක්ට්‍රෝන = 13 - 3 = 10 කි.

### MCQ 4: පළමු මූලද්‍රව්‍ය 20 අතුරින් ලෝහාලෝහ (Metalloids) ගුණ පෙන්වන මූලද්‍රව්‍ය යුගලය කුමක්ද?
- [ ] (1) බෙරිලියම් (Be) සහ ඇලුමිනියම් (Al)
- [✓] (2) බෝරෝන් (B) සහ සිලිකන් (Si)
- [ ] (3) කාබන් (C) සහ පොස්ෆරස් (P)
- [ ] (4) සෝඩියම් (Na) සහ මැග්නීසියම් (Mg)
> **පැහැදිලි කිරීම:** පළමු මූලද්‍රව්‍ය 20 තුළ ලෝහ හා අලෝහ අතරමැදි ගුණ පෙන්වන ලෝහාලෝහ (අර්ධ සන්නායක) දෙක වන්නේ බෝරෝන් (₅B) සහ සිලිකන් (₁₄Si) ය.

### MCQ 5: කැල්සියම් පොස්ෆේට් සහ ඇමෝනියම් කාබනේට් යන සංයෝග දෙකෙහි නිවැරදි රසායනික සූත්‍ර පිළිවෙළින් දැක්වෙන්නේ කවර වරණයෙහිද?
- [ ] (1) CaPO₄ සහ NH₄CO₃
- [✓] (2) Ca₃(PO₄)₂ සහ (NH₄)₂CO₃
- [ ] (3) Ca₂(PO₄)₃ සහ NH₄(CO₃)₂
- [ ] (4) Ca₃PO₄ සහ (NH₄)₂CO₃
> **පැහැදිලි කිරීම:** Ca²⁺ (සංයුජතාව 2) සහ PO₄³⁻ (සංයුජතාව 3) සංයෝජනයෙන් Ca₃(PO₄)₂ ද, NH₄⁺ (සංයුජතාව 1) සහ CO₃²⁻ (සංයුජතාව 2) සංයෝජනයෙන් (NH₄)₂CO₃ ද ලැබේ.

### MCQ 6: පෝලිං පරිමාණයට අනුව ආවර්තිතා වගුවේ ඉහළම විද්‍යුත් ඍණතාවක් දරන මූලද්‍රව්‍යය කුමක්ද?
- [ ] (1) ක්ලෝරීන් (Cl)
- [ ] (2) ඔක්සිජන් (O)
- [✓] (3) ෆ්ලුවොරීන් (F)
- [ ] (4) නියෝන් (Ne)
> **පැහැදිලි කිරීම:** 2 වන ආවර්තයේ VII කාණ්ඩයේ පිහිටි කුඩා අරයක් සහිත ෆ්ලුවොරීන් (F) මූලද්‍රව්‍යයට ඉහළම විද්‍යුත් ඍණතාව (4.0) හිමි වේ.
