පරමාණුක ව්යුහය, ක්වොන්ටම් අංක සහ ඉලෙක්ට්රෝන වින්යාසය
පරමාණුවක ඉලෙක්ට්රෝනවල ශක්තිය හා අවකාශීය ව්යාප්තිය ප්රධාන (n), උද්දිගංශ (l), චුම්බක (m_l) සහ භ්රමණ (m_s) යන ක්වොන්ටම් අංක හතරෙන් අනන්යව විස්තර කෙරේ. හයිඩ්රජන් විමෝචන වර්ණාවලිය, ප්ලාන්ක් ක්වොන්ටම් වාදය (E = hf), අවුෆ්බාවු මූලධර්මය, පවුලි බහිෂ්කාර මූලධර්මය හා හුන්ඩ් නියමය ඇසුරෙන් මූලද්රව්ය හා අයනවල ඉලෙක්ට්රෝන වින්යාස ගොඩනැඟේ.
1. විද්යුත් චුම්බක විකිරණ සහ හයිඩ්රජන් විමෝචන වර්ණාවලිය
විද්යුත් චුම්බක තරංග රික්තයක c = 3.0 × 108 m s−1 වේගයෙන් ගමන් කරන අතර c = fλ සම්බන්ධතාවය පිළිපදියි. මැක්ස් ප්ලාන්ක්ගේ ක්වොන්ටම් වාදයට අනුව එක් ෆෝටෝනයක ශක්තිය E = hf = hc / λ වේ (මෙහි h = 6.626 × 10−34 J s). ෆෝටෝන මවුල 1ක (ඇවගාඩ්රෝ සංඛ්යාව NA) ශක්තිය Emol = NA hf වේ.
උත්තේජිත හයිඩ්රජන් පරමාණුවල ඉහළ ශක්ති මට්ටම්වල (n2) සිට පහළ ශක්ති මට්ටමකට (n1) ඉලෙක්ට්රෝන වැටීමේදී රේඛීය විමෝචන වර්ණාවලි ශ්රේණි ලැබේ:
- ලයිමන් ශ්රේණිය (Lyman — n1 = 1): පාරජම්බුල (UV) කලාපයට අයත් වේ. n = ∞ → n = 1 සංක්රමණය (ලයිමන් ශ්රේණියේ අභिसාරී සීමාව) මඟින් හයිඩ්රජන්හි පළමු අයනීකරණ ශක්තිය ලබා දේ!
- බාමර් ශ්රේණිය (Balmer — n1 = 2): දෘශ්ය ආලෝක කලාපයේ (Visible) රේඛා 4ක් පෙන්වයි:
n=3→2(රතු / 656 nm),n=4→2(නිල්-කොළ),n=5→2(නිල්/ඉන්ඩිගෝ),n=6→2(දම්). - පාෂන් (n1 = 3), බ්රැකට් (n1 = 4) හා ෆන්ඩ් (n1 = 5) ශ්රේණි: අධෝරක්ත (IR) කලාපයට අයත් වේ. ශ්රේණියක ඉහළ සංඛ්යාත (කෙටි තරංග ආයාම) දෙසට යන විට රේඛා අතර පරතරය ක්රමයෙන් අඩු වී සන්තතියකට අභිසාරී වේ.
2. ක්වොන්ටම් අංක හතර (Four Quantum Numbers)
පරමාණුවක ඕනෑම ඉලෙක්ට්රෝනයක අවස්ථාව (n, l, ml, ms) ක්වොන්ටම් අංක කුලකයෙන් අනන්යව නිරූපණය වේ:
| ක්වොන්ටම් අංකය | සංකේතය හා අගයන් | භෞතික අර්ථය (NIE සම්පත් පොත) |
|---|---|---|
| ප්රධාන ක්වොන්ටම් අංකය (Principal) | n = 1, 2, 3, 4, … | ප්රධාන ශක්ති මට්ටම (කවචය) හා කාක්ෂිකයේ ප්රමාණය තීරණය කරයි |
| උද්දිගංශ / කෝණික ගම්යතා (Azimuthal) | l = 0, 1, …, (n − 1) | උපශක්ති මට්ටම සහ කාක්ෂිකයේ ත්රිමාණ හැඩය: l=0(s) ගෝලාකාර, l=1(p) ඩම්බෙල්, l=2(d), l=3(f) |
| චුම්බක ක්වොන්ටම් අංකය (Magnetic) | ml = −l, …, 0, …, +l (අගයන් 2l+1) | අවකාශයේ කාක්ෂිකයේ දිශානතිය (Orientation) දක්වයි (උදා: px, py, pz සඳහා −1, 0, +1) |
| භ්රමණ ක්වොන්ටම් අංකය (Spin) | ms = +½ හෝ −½ | ඉලෙක්ට්රෝනයේ ස්වයං භ්රමණ දිශාව (↑ හෝ ↓) දක්වයි |
3. ඉලෙක්ට්රෝන වින්යාස ගොඩනැඟීමේ මූලධර්ම තුන සහ d-ගොනුවේ විශේෂ අවස්ථා
- අවුෆ්බාවු (Aufbau) සහ (n + l) නියමය: භූමි අවස්ථාවේදී ඉලෙක්ට්රෝන අඩුම ශක්ති උපමට්ටමේ සිට ඉහළට පිරේ.
(n + l)අගය අඩු උපශක්ති මට්ටමේ ශක්තිය අඩු වන අතර(n + l)සමාන වූ විට (උදා:3pහා4sසඳහාn+l = 4) n අඩු කාක්ෂිකය පළමුව පිරේ:1s < 2s < 2p < 3s < 3p < 4s < 3d < 4p < 5s. - පවුලි බහිෂ්කාර මූලධර්මය (Pauli Exclusion Principle): එකම පරමාණුවක කිසිදු ඉලෙක්ට්රෝන දෙකකටම ක්වොන්ටම් අංක හතරම සර්වසම විය නොහැක. එබැවින් එක් කාක්ෂිකයක උපරිම වශයෙන් ප්රතිවිරුද්ධ භ්රමණ සහිත ඉලෙක්ට්රෝන 2ක් පමණක් පැවතිය හැක.
- හුන්ඩ්ගේ උපරිම ගුණාකාරතා නියමය (Hund’s Rule): සමශක්ති (Degenerate) කාක්ෂික කාණ්ඩයකට (උදා: 2p කාක්ෂික 3 හෝ 3d කාක්ෂික 5) ඉලෙක්ට්රෝන පිරීමේදී යුග්ම වීමට පෙර සමාන්තර භ්රමණ සහිතව තනි තනිව පිරේ.
- අර්ධ හා පූර්ණ පිරුණු ස්ථායීතාව: හුවමාරු ශක්තිය (Exchange energy) හා සමමිතික ආරෝපණ ව්යාප්තිය නිසා ක්රෝමියම් (24Cr):
[Ar] 3d5 4s1සහ තඹ (29Cu):[Ar] 3d10 4s1වින්යාස දරයි.
4s පළමුව පිරුණද, න්යෂ්ටික ආරෝපණය වැඩි වීමත් සමඟ 3d ශක්තිය 4s ට වඩා පහළට යයි. එබැවින් කැටායන සෑදීමේදී සැමවිටම 4s ඉලෙක්ට්රෝන පළමුව ඉවත් වේ! උදා: 26Fe = [Ar] 3d6 4s2 → Fe2+ = [Ar] 3d6 සහ Fe3+ = [Ar] 3d5 (අර්ධ පිරුණු අධික ස්ථායීතාව!).