🎬 DP වීඩියෝ
08 • විනාඩි 15 ක කියවීමක්

ධාරා විද්‍යුතය: කර්චොෆ් නියම, වීට්ස්ටන් සේතුව සහ විභවමානය

Current Electricity: Kirchhoff’s Laws, Wheatstone Bridge & Potentiometer
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය

සංකීර්ණ විද්‍යුත් ජාල විශ්ලේෂණය සඳහා ආරෝපණ සංස්ථිතිය මත පදනම් වූ කර්චොෆ්ගේ පළමු නියමය (ΣI = 0) සහ ශක්ති සංස්ථිතිය මත පදනම් වූ දෙවන නියමය (ΣE = ΣIR) භාවිත කෙරේ. ශුන්‍ය උත්ක්‍රමණ මූලධර්මය යොදා ගන්නා සමතුලිත වීට්ස්ටන් සේතුව (P/Q = R/S) හා විභවමානය මඟින් කෝෂයකින් ධාරාවක් ලබා නොගෙන සත්‍ය විද්‍යුත්ගාමක බලය හා අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය නිරවද්‍යව මැනිය හැක.

සමතුලිත වීට්ස්ටන් සේතුව (P/Q = R/S) සහ විභවමාන පරිපථය (Potentiometer) සමතුලිත වීට්ස්ටන් සේතුව (I_G = 0) G P Q R S V_B = V_D ⇔ P / Q = R / S මීටර සේතුව: X / R = l₁ / (100 − l₁) විභවමාන පරිපථය (E₁ = k l₀, k = V_AB / L) E₀ (ප්‍රධාන කෝෂය) A B E₁, r G ← සංතුලන දිග l₀ → E₁ / E₂ = l₁ / l₂   |   r = R (l₀ / l₁ − 1)
රූප සටහන: ධාරා විද්‍යුතය: කර්චොෆ් නියම, වීට්ස්ටන් සේතුව සහ විභවමානය (විශාල කර බැලීමට රූපය මත ක්ලික් කරන්න)

1. කෝෂයක විද්‍යුත්ගාමක බලය (E), අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය (r) සහ උපරිම ක්ෂමතා ප්‍රමේයය

විද්‍යුත්ගාමක බලය E හා අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය r සහිත කෝෂයක් බාහිර ප්‍රතිරෝධකයක් R හරහා I ධාරාවක් සපයන විට අග්‍ර අතර විභව අන්තරය V = E − Ir වේ (කෝෂයක් ආරෝපණය කරන විට ධාරාව ධන අග්‍රයෙන් ඇතුළු වන බැවින් V = E + Ir වේ). බාහිර භාරය R තුළ උත්සර්ජනය වන ක්ෂමතාව P = I²R = E²R / (R + r)² වන අතර එය උපරිම වන්නේ R = r වූ විටය; එවිට Pmax = E² / (4r) සහ කාර්යක්ෂමතාව 50% කි.

2. කර්චොෆ්ගේ නියම දෙක (Kirchhoff’s Laws)

  • කර්චොෆ්ගේ පළමු නියමය (සන්ධි නියමය — ΣI = 0): පරිපථ සන්ධියකට ඇතුළු වන ධාරාවල වීජීය ඓක්‍යය එම සන්ධියෙන් පිටවන ධාරාවල වීජීය ඓක්‍යයට සමාන වේ. මෙය විද්‍යුත් ආරෝපණ සංස්ථිති නියමය මත පදනම් වේ.
  • කර්චොෆ්ගේ දෙවන නියමය (පුඩු නියමය — ΣE = ΣIR): ඕනෑම සංවෘත පරිපථ පුඩුවක් වටා විද්‍යුත්ගාමක බලවල වීජීය ඓක්‍යය, එම පුඩුවේ එක් එක් ප්‍රතිරෝධකය හා ඒ තුළින් ගලන ධාරාවේ ගුණිතවල වීජීය ඓක්‍යයට සමාන වේ. මෙය ශක්ති සංස්ථිති නියමය මත පදනම් වේ.

3. වීට්ස්ටන් සේතුව (Wheatstone Bridge) සහ මීටර සේතුව (Meter Bridge)

ප්‍රතිරෝධ හතරක් P, Q, R, S චතුරස්‍රාකාරව සම්බන්ධ කළ වීට්ස්ටන් සේතුවේ මැද ගැල්වනෝමීටරය තුළින් ධාරාව ශුන්‍ය වන විට (IG = 0, එනම් VB = VD) සේතුව සමතුලිත වේ: P / Q = R / S. මීටර සේතුවේදී 100 cm ඒකාකාර ප්‍රතිරෝධ කම්බියේ වම් කෙළවරේ සිට සංතුලන දිග l1 නම් X / R = l1 / (100 − l1) වේ. භාගික දෝෂය අවම කර ගැනීමට සංතුලන ලක්ෂ්‍යය කම්බියේ මැද භාගයේ (40 cm – 60 cm අතර, විශේෂයෙන් 50 cm ආසන්නයේ) ලැබෙන සේ R තෝරාගත යුතුය.

4. විභවමානය (Potentiometer) — ශුන්‍ය උත්ක්‍රමණ මූලධර්මය

දිග L වන ඒකාකාර විභවමාන කම්බියක් හරහා ස්ථාවර ධාරාවක් ගලා යන විට ඒකක දිගක විභව බැස්ම (විභව අනුක්‍රමණය / Potential gradient) k = VAB / L නියත වේ. සංතුලන අවස්ථාවේදී ගැල්වනෝමීටරය හරහා ධාරාව ශුන්‍ය බැවින් කෝෂයෙන් ධාරාවක් ලබා නොගෙන සත්‍ය විද්‍යුත්ගාමක බලය E = k l0 මනිනු ලැබේ (පරිපූර්ණ අනන්ත ප්‍රතිරෝධී වෝල්ට්මීටරයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි!).

  • කෝෂ දෙකක වි.ගා.බ. සංසන්දනය: E1 / E2 = l1 / l2
  • කෝෂයක අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය (r) සෙවීම: විවෘත පරිපථ සංතුලන දිග l0 සහ R බාහිර ප්‍රතිරෝධකයක් සමාන්තරගත කළ විට අග්‍ර විභව අන්තරය V සඳහා සංතුලන දිග l1 නම්: E / V = l0 / l1 = (R + r) / R ⇒ r = R (l0 / l1 − 1). (ප්‍රස්තාරිකව 1/l1 = (r / l0)(1/R) + 1/l0 රේඛාව ඇඳ බෑවුම හා අන්තඃඛණ්ඩයෙන් r සෙවේ.)
විභාග ඉඟිය (සංතුලන ලක්ෂ්‍යයක් නොලැබීමට හේතු 2): විභවමාන පරීක්ෂණයකදී ගැල්වනෝමීටර උත්ක්‍රමණය කම්බියේ A හා B කෙළවර දෙකෙහිදීම එකම පැත්තට ලැබේ නම් ඊට ප්‍රධාන හේතු දෙකකි: (1) ප්‍රධාන කෝෂයේ (E0) සහ පරීක්ෂා කරන කෝෂයේ (E1) ධන අග්‍ර දෙක A පොදු ලක්ෂ්‍යයට නිවැරදිව සම්බන්ධ කර නොතිබීම, හෝ (2) කම්බිය හරහා මුළු විභව බැස්ම VAB < E1 වීම (ප්‍රධාන කෝෂය දුර්වල වීම හෝ ශ්‍රේණිගත විචල්‍ය ප්‍රතිරෝධය වැඩි වීම).