# ධාරා විද්‍යුතය: කර්චොෆ් නියම, වීට්ස්ටන් සේතුව සහ විභවමානය (Current Electricity: Kirchhoff’s Laws, Wheatstone Bridge & Potentiometer)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/physics/current-electricity-kirchhoff-potentiometer/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, භෞතික විද්‍යාව (Physics), Unit 8
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 5–6ක්, II-A ප්‍රායෝගික ප්‍රශ්නයක් සහ II-B රචනා ප්‍රශ්නයක් (ලකුණු 15–18%)
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/selesyll

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
සංකීර්ණ විද්‍යුත් ජාල විශ්ලේෂණය සඳහා ආරෝපණ සංස්ථිතිය මත පදනම් වූ කර්චොෆ්ගේ පළමු නියමය (ΣI = 0) සහ ශක්ති සංස්ථිතිය මත පදනම් වූ දෙවන නියමය (ΣE = ΣIR) භාවිත කෙරේ. ශුන්‍ය උත්ක්‍රමණ මූලධර්මය යොදා ගන්නා සමතුලිත වීට්ස්ටන් සේතුව (P/Q = R/S) හා විභවමානය මඟින් කෝෂයකින් ධාරාවක් ලබා නොගෙන සත්‍ය විද්‍යුත්ගාමක බලය හා අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය නිරවද්‍යව මැනිය හැක.

*English Summary:* Advanced DC circuit analysis applying Kirchhoff’s Current and Voltage Laws, the balanced Wheatstone and meter bridge condition (P/Q = R/S), and null-deflection potentiometer circuits to measure true EMF ratios and internal cell resistance.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. කෝෂයක විද්‍යුත්ගාමක බලය (E), අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය (r) සහ උපරිම ක්ෂමතා ප්‍රමේයය

විද්‍යුත්ගාමක බලය *E* හා අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය *r* සහිත කෝෂයක් බාහිර ප්‍රතිරෝධකයක් *R* හරහා *I* ධාරාවක් සපයන විට අග්‍ර අතර විභව අන්තරය **V = E − Ir** වේ (කෝෂයක් ආරෝපණය කරන විට ධාරාව ධන අග්‍රයෙන් ඇතුළු වන බැවින් **V = E + Ir** වේ). බාහිර භාරය *R* තුළ උත්සර්ජනය වන ක්ෂමතාව `P = I²R = E²R / (R + r)²` වන අතර එය **උපරිම වන්නේ R = r වූ විටය**; එවිට `Pmax = E² / (4r)` සහ කාර්යක්ෂමතාව 50% කි.

### 2. කර්චොෆ්ගේ නියම දෙක (Kirchhoff’s Laws)

  - **කර්චොෆ්ගේ පළමු නියමය (සන්ධි නියමය — ΣI = 0):** පරිපථ සන්ධියකට ඇතුළු වන ධාරාවල වීජීය ඓක්‍යය එම සන්ධියෙන් පිටවන ධාරාවල වීජීය ඓක්‍යයට සමාන වේ. මෙය **විද්‍යුත් ආරෝපණ සංස්ථිති නියමය** මත පදනම් වේ.

  - **කර්චොෆ්ගේ දෙවන නියමය (පුඩු නියමය — ΣE = ΣIR):** ඕනෑම සංවෘත පරිපථ පුඩුවක් වටා විද්‍යුත්ගාමක බලවල වීජීය ඓක්‍යය, එම පුඩුවේ එක් එක් ප්‍රතිරෝධකය හා ඒ තුළින් ගලන ධාරාවේ ගුණිතවල වීජීය ඓක්‍යයට සමාන වේ. මෙය **ශක්ති සංස්ථිති නියමය** මත පදනම් වේ.

### 3. වීට්ස්ටන් සේතුව (Wheatstone Bridge) සහ මීටර සේතුව (Meter Bridge)

ප්‍රතිරෝධ හතරක් *P, Q, R, S* චතුරස්‍රාකාරව සම්බන්ධ කළ වීට්ස්ටන් සේතුවේ මැද ගැල්වනෝමීටරය තුළින් ධාරාව ශුන්‍ය වන විට (`IG = 0`, එනම් `VB = VD`) සේතුව සමතුලිත වේ: **P / Q = R / S**. මීටර සේතුවේදී `100 cm` ඒකාකාර ප්‍රතිරෝධ කම්බියේ වම් කෙළවරේ සිට සංතුලන දිග *l1* නම් **X / R = l1 / (100 − l1)** වේ. භාගික දෝෂය අවම කර ගැනීමට සංතුලන ලක්ෂ්‍යය කම්බියේ මැද භාගයේ (`40 cm – 60 cm` අතර, විශේෂයෙන් `50 cm` ආසන්නයේ) ලැබෙන සේ *R* තෝරාගත යුතුය.

### 4. විභවමානය (Potentiometer) — ශුන්‍ය උත්ක්‍රමණ මූලධර්මය

දිග *L* වන ඒකාකාර විභවමාන කම්බියක් හරහා ස්ථාවර ධාරාවක් ගලා යන විට ඒකක දිගක විභව බැස්ම (**විභව අනුක්‍රමණය / Potential gradient**) **k = VAB / L** නියත වේ. සංතුලන අවස්ථාවේදී ගැල්වනෝමීටරය හරහා ධාරාව ශුන්‍ය බැවින් කෝෂයෙන් ධාරාවක් ලබා නොගෙන **සත්‍ය විද්‍යුත්ගාමක බලය E = k l0** මනිනු ලැබේ (පරිපූර්ණ අනන්ත ප්‍රතිරෝධී වෝල්ට්මීටරයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි!).

  - **කෝෂ දෙකක වි.ගා.බ. සංසන්දනය:** `E1 / E2 = l1 / l2`

  - **කෝෂයක අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය (r) සෙවීම:** විවෘත පරිපථ සංතුලන දිග *l0* සහ *R* බාහිර ප්‍රතිරෝධකයක් සමාන්තරගත කළ විට අග්‍ර විභව අන්තරය *V* සඳහා සංතුලන දිග *l1* නම්: `E / V = l0 / l1 = (R + r) / R` ⇒ **r = R (l0 / l1 − 1)**. (ප්‍රස්තාරිකව `1/l1 = (r / l0)(1/R) + 1/l0` රේඛාව ඇඳ බෑවුම හා අන්තඃඛණ්ඩයෙන් *r* සෙවේ.)

  **විභාග ඉඟිය (සංතුලන ලක්ෂ්‍යයක් නොලැබීමට හේතු 2):** විභවමාන පරීක්ෂණයකදී ගැල්වනෝමීටර උත්ක්‍රමණය කම්බියේ A හා B කෙළවර දෙකෙහිදීම එකම පැත්තට ලැබේ නම් ඊට ප්‍රධාන හේතු දෙකකි: (1) ප්‍රධාන කෝෂයේ (*E0*) සහ පරීක්ෂා කරන කෝෂයේ (*E1*) **ධන අග්‍ර දෙක A පොදු ලක්ෂ්‍යයට නිවැරදිව සම්බන්ධ කර නොතිබීම**, හෝ (2) කම්බිය හරහා මුළු විභව බැස්ම `VAB < E1` වීම (ප්‍රධාන කෝෂය දුර්වල වීම හෝ ශ්‍රේණිගත විචල්‍ය ප්‍රතිරෝධය වැඩි වීම).

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: දිග 4.0 m සහ ප්‍රතිරෝධය 8 Ω වූ ඒකාකාර AB විභවමාන කම්බියක්, වි.ගා.බ. 4.0 V හා අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය 2 Ω වූ ප්‍රධාන සංචායක කෝෂයකට සෘජුවම සම්බන්ධ කර ඇත. (i) විභවමාන කම්බියේ විභව අනුක්‍රමණය (V m⁻¹) ගණනය කරන්න. (ii) වි.ගා.බ. E සහ අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය r වූ වියළි කෝෂයක් විවෘත පරිපථයේදී A සිට 1.80 m දුරින් සංතුලනය වන අතර ඒ හරහා 5 Ω ප්‍රතිරෝධකයක් යෙදූ විට සංතුලන දිග 1.50 m දක්වා අඩු වේ නම් E සහ r ගණනය කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** ප්‍රධාන පරිපථයේ ධාරාව I₀ = E₀ / (R_AB + r₀) = 4.0 / (8 + 2) = 0.40 A.; කම්බිය හරහා විභව අන්තරය V_AB = I₀ R_AB = 0.40 × 8 = 3.2 V; එබැවින් විභව අනුක්‍රමණය k = V_AB / L = 3.2 V / 4.0 m = 0.80 V m⁻¹.; විවෘත පරිපථ සංතුලන දිග l₀ = 1.80 m බැවින් කෝෂයේ විද්‍යුත්ගාමක බලය E = k l₀ = 0.80 × 1.80 = 1.44 V.; 5 Ω ප්‍රතිරෝධකය යෙදූ විට l₁ = 1.50 m බැවින් r = R (l₀ / l₁ − 1) = 5 × (1.80 / 1.50 − 1) = 5 × (1.2 − 1) = 1.0 Ω.; (විකල්ප පරීක්ෂාව: V = 0.80 × 1.50 = 1.20 V; I = 1.20 / 5 = 0.24 A; r = (E − V)/I = (1.44 − 1.20)/0.24 = 1.0 Ω.)

### Q2: විභවමාන පරීක්ෂණයකදී ගැල්වනෝමීටරය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා ඉහළ ප්‍රතිරෝධකයක් ශ්‍රේණිගතව යොදා යතුරකින් ලඝු කරන්නේ මන්දැයි පැහැදිලි කර, විභවමානයක සංවේදීතාව (Sensitivity) වැඩි කර ගත හැකි ආකාර දෙකක් සඳහන් කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** සංතුලන ලක්ෂ්‍යයෙන් බොහෝ දුරින් ස්පර්ශක යතුර තැබූ විට ගැල්වනෝමීටරය හරහා අධික ධාරාවක් ගලා ගොස් දඟරයට හානි වීමත් කෝෂය ධ්‍රැවීකරණය වීමත් වැළැක්වීමට ආරක්ෂක ඉහළ ප්‍රතිරෝධකය යොදයි.; ආසන්න සංතුලන ලක්ෂ්‍යය සොයාගත් පසු නිවැරදි තියුණු සංතුලන ලක්ෂ්‍යය ලබා ගැනීමට එම ආරක්ෂක ප්‍රතිරෝධය සමාන්තරගත යතුරෙන් ලඝු (Short-circuit) කර සංවේදීතාව උපරිම කරයි.; විභවමානයේ සංවේදීතාව වැඩි වන්නේ විභව අනුක්‍රමණය (k = V_AB / L) අඩු කළ විටය (එවිට කුඩා වි.ගා.බ. සඳහා විශාල සංතුලන දිගක් ලැබේ).; ක්‍රම 1: එකම V_AB සඳහා වැඩි දිගකින් (L) යුත් විභවමාන කම්බියක් භාවිත කිරීම; ක්‍රම 2: ප්‍රධාන පරිපථයට ශ්‍රේණිගතව විචල්‍ය ප්‍රතිරෝධකයක් යොදා ප්‍රධාන ධාරාව (හා V_AB) අඩු කිරීම (V_AB > E වන පරිදි).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: කර්චොෆ්ගේ පළමු නියමය (ΣI = 0) සහ දෙවන නියමය (ΣE = ΣIR) පිළිවෙළින් පදනම් වී ඇත්තේ කවර මූලික භෞතික සංස්ථිති නියම දෙක මතද?
- [ ] (1) ශක්ති සංස්ථිතිය සහ ආරෝපණ සංස්ථිතිය
- [✓] (2) ආරෝපණ සංස්ථිතිය සහ ශක්ති සංස්ථිතිය
- [ ] (3) ගම්‍යතා සංස්ථිතිය සහ ආරෝපණ සංස්ථිතිය
- [ ] (4) ස්කන්ධ සංස්ථිතිය සහ ශක්ති සංස්ථිතිය
> **පැහැදිලි කිරීම:** සන්ධියක ආරෝපණ එක්රැස් නොවන බැවින් පළමු නියමය ආරෝපණ සංස්ථිතිය මත ද, සංවෘත පුඩුවක් වටා ඒකක ආරෝපණයක වියදම් වන හා ලැබෙන ශක්තිය සමාන බැවින් දෙවන නියමය ශක්ති සංස්ථිතිය මත ද පදනම් වේ.

### MCQ 2: විද්‍යුත්ගාමක බලය 12 V සහ අභ්‍යන්තර ප්‍රතිරෝධය 3 Ω වන බැටරියකින් බාහිර ප්‍රතිරෝධකයකට ලබා ගත හැකි උපරිම ක්ෂමතාව කොපමණද?
- [ ] (1) 48 W
- [ ] (2) 24 W
- [✓] (3) 12 W
- [ ] (4) 6 W
> **පැහැදිලි කිරීම:** උපරිම ක්ෂමතාව ලැබෙන්නේ R = r = 3 Ω විටය: P_max = E² / (4r) = 12² / (4 × 3) = 144 / 12 = 12 W වේ.

### MCQ 3: මීටර සේතු පරීක්ෂණයකදී වම් හිදැසේ X ප්‍රතිරෝධකයත් දකුණු හිදැසේ 12 Ω සම්මත ප්‍රතිරෝධකයත් යෙදූ විට වම් කෙළවරේ සිට සංතුලන දිග 40.0 cm විය. X හි අගය කොපමණද?
- [✓] (1) 8.0 Ω
- [ ] (2) 18.0 Ω
- [ ] (3) 6.0 Ω
- [ ] (4) 9.6 Ω
> **පැහැදිලි කිරීම:** X / 12 = 40 / (100 − 40) = 40 / 60 = 2 / 3 ⇒ X = 12 × (2/3) = 8.0 Ω වේ.

### MCQ 4: සමතුලිත වීට්ස්ටන් සේතුවක මැද ගැල්වනෝමීටරය සහ බාහිර කෝෂය එකිනෙක හුවමාරු කළහොත් (කෝෂය ගැල්වනෝමීටර අග්‍ර අතරටත් ගැල්වනෝමීටරය කෝෂ අග්‍ර අතරටත් යෙදුවහොත්) ගැල්වනෝමීටර උත්ක්‍රමණයට කුමක් සිදු වේද?
- [ ] (1) උපරිම උත්ක්‍රමණයක් පෙන්වයි.
- [✓] (2) තවදුරටත් ශුන්‍ය උත්ක්‍රමණයක්ම (සමතුලිතතාව) පෙන්වයි.
- [ ] (3) පෙර අගයෙන් භාගයක උත්ක්‍රමණයක් පෙන්වයි.
- [ ] (4) ගැල්වනෝමීටර දඟරය දැවී යයි.
> **පැහැදිලි කිරීම:** P/Q = R/S නම් P/R = Q/S ද සත්‍ය වන බැවින් ගැල්වනෝමීටරය සහ කෝෂය හුවමාරු කළ විටද සේතුව සමතුලිතවම පවතින අතර I_G = 0 වේ.

### MCQ 5: විභවමාන පරිපථයක පරීක්ෂා කරන කෝෂය සමඟ ශ්‍රේණිගතව ගැල්වනෝමීටරයට අමතරව 100 Ω ආරක්ෂක ප්‍රතිරෝධකයක් සම්බන්ධ කර ඇත. මෙමඟින් විවෘත පරිපථ සංතුලන දිග l₀ ට සිදුවන බලපෑම කුමක්ද?
- [ ] (1) සංතුලන දිග l₀ අඩු වේ.
- [ ] (2) සංතුලන දිග l₀ වැඩි වේ.
- [✓] (3) සංතුලන අවස්ථාවේ ද්විතීයික පරිපථයේ ධාරාව ශුන්‍ය බැවින් සංතුලන දිග l₀ වෙනස් නොවේ.
- [ ] (4) සංතුලන ලක්ෂ්‍යයක් කිසිසේත් ලබාගත නොහැකි වේ.
> **පැහැදිලි කිරීම:** සංතුලන අවස්ථාවේදී ගැල්වනෝමීටර අත්ත හරහා ධාරාව I = 0 බැවින් ශ්‍රේණිගත ප්‍රතිරෝධකය හරහා විභව බැස්මක් (IR = 0) නැත; එබැවින් සංතුලන දිග l₀ වෙනස් නොවේ (නමුත් සංවේදීතාව අඩු වේ).

### MCQ 6: සර්වසම ප්‍රතිරෝධක 12 ක් (එක් එක් ප්‍රතිරෝධය R බැගින්) ඝනකයක දාර 12 දිගේ සම්බන්ධ කර ඇත. ඝනකයේ ප්‍රතිවිරුද්ධ මුළු (විකර්ණ ශීර්ෂ) දෙකක් අතර සමක ප්‍රතිරෝධය කොපමණද?
- [✓] (1) (5 / 6) R
- [ ] (2) (3 / 4) R
- [ ] (3) (7 / 12) R
- [ ] (4) R
> **පැහැදිලි කිරීම:** සමමිතිය හා කර්චොෆ් පළමු නියමය අනුව මුළු ධාරාව I පළමු දාර 3 අතර I/3 බැගින් ද, මැද දාර 6 අතර I/6 බැගින් ද, අවසන් දාර 3 අතර I/3 බැගින් ද බෙදේ: V = (I/3)R + (I/6)R + (I/3)R = (5/6)IR ⇒ R_eq = (5/6)R.

### MCQ 7: වි.ගා.බ. E₁ හා E₂ වූ කෝෂ දෙකක් සහයෝගීව (E₁ + E₂ ලෙස) විභවමානයකට යෙදූ විට සංතුලන දිග 75 cm ද, ප්‍රතිවිරුද්ධව (E₁ − E₂ ලෙස, E₁ > E₂) යෙදූ විට සංතුලන දිග 25 cm ද වේ. E₁ / E₂ අනුපාතය කොපමණද?
- [ ] (1) 3 : 1
- [✓] (2) 2 : 1
- [ ] (3) 4 : 1
- [ ] (4) 3 : 2
> **පැහැදිලි කිරීම:** (E₁ + E₂)/(E₁ − E₂) = 75 / 25 = 3 / 1 ⇒ E₁ + E₂ = 3E₁ − 3E₂ ⇒ 2E₁ = 4E₂ ⇒ E₁ / E₂ = 2 : 1 වේ.

### MCQ 8: ලෝහ සන්නායකයක නිදහස් ඉලෙක්ට්‍රෝන ඝනත්වය n ද, හරස්කඩ වර්ගඵලය A ද, ඉලෙක්ට්‍රෝන ආරෝපණය e ද, ප්ලාවිත ප්‍රවේගය v_d ද නම් සන්නායකය තුළින් ගලන විද්‍යුත් ධාරාව I දැක්වෙන්නේ කවර සූත්‍රයෙන්ද?
- [ ] (1) I = n A v_d / e
- [✓] (2) I = n A v_d e
- [ ] (3) I = n e / (A v_d)
- [ ] (4) I = n A² v_d e
> **පැහැදිලි කිරීම:** තත්පරයකදී හරස්කඩක් හරහා ගමන් කරන පරිමාව A v_d තුළ නිදහස් ඉලෙක්ට්‍රෝන n A v_d ගණනක් ඇති බැවින් මුළු ආරෝපණය I = Q/t = n A v_d e වේ.
