ප්රක්ෂිප්ත සහ නිව්ටන්ගේ චලිත නියම
Projectiles & Newton’s Laws of Motion
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය
වාත ප්රතිරෝධය නොසලකා හරින විට ගුරුත්වය යටතේ ප්රක්ෂේපණය කළ අංශුවක තිරස් ප්රවේග සංරචකය (u cos α) නියතව පවතින අතර සිරස් චලිතය g ත්වරණයෙන් පහළට සිදු වී පරාවලයික පථයක් (y = x tan α − gx² / (2u² cos²α)) සාදයි. නිව්ටන්ගේ චලිත නියම (F = ma), ආනත තල සහ කප්පි පද්ධති සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ව්යවහාරික ගණිත ගැටලු මෙහිදී විසඳනු ලැබේ.
1. ගුරුත්වය යටතේ ප්රක්ෂිප්ත චලිතය (Projectile Motion)
තිරසට α කෝණයකින් u ආරම්භක ප්රවේගයෙන් O ලක්ෂ්යයක සිට ප්රක්ෂේපණය කළ අංශුවක t කාලයකදී පිහිටුම (x, y) සලකමු (වාත ප්රතිරෝධය නොසලකා හරිනු ලැබේ):
- තිරස් චලිතය (ත්වරණය ax = 0):
vx = u cos α(නියතයි) සහx = (u cos α) t. - සිරස් චලිතය (ත්වරණය ay = −g):
vy = u sin α − gtසහy = (u sin α) t − ½ gt². - පථයේ කාටීසීය සමීකරණය (t ඉවත් කිරීමෙන්):
y = x tan α − [ g x² / (2 u² cos²α) ] = x tan α − [ g x² (1 + tan²α) / (2 u²) ]— මෙය ශීර්ෂය ඉහළට යොමු වූ පරාවලයකි!
| ප්රක්ෂිප්ත රාශිය | සූත්රය (එකම තිරස් තලයක් මත) | විශේෂ ප්රතිඵල (A/L II පත්රය) |
|---|---|---|
| පියාසර කාලය (Time of Flight, T) | T = (2 u sin α) / g |
y = 0 ආදේශ කිරීමෙන් ලැබේ; උපරිම උසට යාමට ගතවන කාලය T / 2 = u sin α / g |
| උපරිම උස (Maximum Height, H) | H = (u² sin²α) / (2g) |
උපරිම උසේදී vy = 0 වුවද අංශුවේ වේගය ශුන්ය නොවේ (v = u cos α)! |
| තිරස් පරාසය (Horizontal Range, R) | R = (u² sin 2α) / g |
α = π/4 (45°) විට Rmax = u² / g වේ. අනුපූරක කෝණ දෙකක් (α හා 90° − α) සඳහා එකම තිරස් පරාසය R ලැබේ! |
2. නිව්ටන්ගේ චලිත නියම, ආවේගය හා සම්බන්ධිත අංශු පද්ධති
- නිව්ටන්ගේ දෙවන නියමය: අංශුවක රේඛීය ගම්යතාව වෙනස් වීමේ සීඝ්රතාව ඒ මත ක්රියා කරන සම්ප්රයුක්ත බාහිර බලයට අනුලෝමව සමානුපාතික වේ: නියත ස්කන්ධයක් සඳහා F = d(mv)/dt = ma (දෛශික සමීකරණයකි).
- රළු ආනත තලයක් මත චලිතය: තිරසට θ කෝණයකින් ආනත තලයක් දිගේ පහළට ලිස්සන m ස්කන්ධයක් මත තලයට ලම්බ අභිලම්බ ප්රතික්රියාව
R = mg cos θද, ගතික ඝර්ෂණ බලයFf = μR = μmg cos θද, පහළට ත්වරණයa = g(sin θ − μ cos θ)ද වේ. - සැහැල්ලු අවිතන්ය තන්තු හා සුමට කප්පි: තන්තුව සැහැල්ලු හා කප්පිය සුමට නම් තන්තුව පුරා ආතතිය (T) සමාන වන අතර තන්තුව අවිතන්ය නම් සම්බන්ධිත අංශු දෙකෙහි ත්වරණ විශාලත්ව (a) සමාන වේ. කප්පිය දරා සිටින ආධාරකය මත ක්රියා කරන තෙරපුම සිරස්ව පහළට එල්ලෙන තන්තු දෙකක් සඳහා 2T වේ (කෝණය 2β නම්
2T cos β).
විභාග ඉඟිය (ඉලක්කයකට විදීමේ tan α වර්ගජ සමීකරණය): දෙන ලද u ප්රවේගයකින්
(h, k) ලක්ෂ්යයක් හරහා යාමට ප්රක්ෂේපණ කෝණය α සෙවීමේදී y = x tan α − gx²(1 + tan²α)/(2u²) හි t = tan α ආදේශ කර t හි වර්ගජ සමීකරණය ගොඩනඟන්න! එම ලක්ෂ්යයට ළඟා විය හැකි වීමට Δ ≥ 0 විය යුතු අතර ඉන් ආරක්ෂිත පරාවලය (Safety parabola) ක්ෂණිකව ලැබේ.