# ප්‍රක්ෂිප්ත සහ නිව්ටන්ගේ චලිත නියම (Projectiles & Newton’s Laws of Motion)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/combined-maths/projectiles-and-newtons-laws-vectors/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, සංයුක්ත ගණිතය (Combined Mathematics), Unit 10
- **Exam Weight:** A/L සංයුක්ත ගණිතය II පත්‍රයේ කෙටි ප්‍රශ්න 2–3ක් සහ B කොටසේ පූර්ණ රචනා ප්‍රශ්න 2ක් (ලකුණු 20–24%)
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/selesyll

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
වාත ප්‍රතිරෝධය නොසලකා හරින විට ගුරුත්වය යටතේ ප්‍රක්ෂේපණය කළ අංශුවක තිරස් ප්‍රවේග සංරචකය (u cos α) නියතව පවතින අතර සිරස් චලිතය g ත්වරණයෙන් පහළට සිදු වී පරාවලයික පථයක් (y = x tan α − gx² / (2u² cos²α)) සාදයි. නිව්ටන්ගේ චලිත නියම (F = ma), ආනත තල සහ කප්පි පද්ධති සමඟ ඒකාබද්ධ වූ ව්‍යවහාරික ගණිත ගැටලු මෙහිදී විසඳනු ලැබේ.

*English Summary:* Applied Mathematics mechanics covering two-dimensional projectile kinematics (time of flight, maximum height, horizontal range, parabolic trajectory equation) and Newton’s laws of motion for connected particles, pulleys, and inclined planes.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. ගුරුත්වය යටතේ ප්‍රක්ෂිප්ත චලිතය (Projectile Motion)

තිරසට *α* කෝණයකින් *u* ආරම්භක ප්‍රවේගයෙන් *O* ලක්ෂ්‍යයක සිට ප්‍රක්ෂේපණය කළ අංශුවක *t* කාලයකදී පිහිටුම `(x, y)` සලකමු (වාත ප්‍රතිරෝධය නොසලකා හරිනු ලැබේ):

  - **තිරස් චලිතය (ත්වරණය ax = 0):** `vx = u cos α` (නියතයි) සහ `x = (u cos α) t`.

  - **සිරස් චලිතය (ත්වරණය ay = −g):** `vy = u sin α − gt` සහ `y = (u sin α) t − ½ gt²`.

  - **පථයේ කාටීසීය සමීකරණය (t ඉවත් කිරීමෙන්):**
    `y = x tan α − [ g x² / (2 u² cos²α) ] = x tan α − [ g x² (1 + tan²α) / (2 u²) ]` — මෙය ශීර්ෂය ඉහළට යොමු වූ පරාවලයකි!

  | 
    
      ප්‍රක්ෂිප්ත රාශිය 
      | සූත්‍රය (එකම තිරස් තලයක් මත) 
      | විශේෂ ප්‍රතිඵල (A/L II පත්‍රය) 
    

  
  
    
      | පියාසර කාලය (Time of Flight, *T*) 
      | `T = (2 u sin α) / g` 
      | `y = 0` ආදේශ කිරීමෙන් ලැබේ; උපරිම උසට යාමට ගතවන කාලය `T / 2 = u sin α / g` 
    

    
      | උපරිම උස (Maximum Height, *H*) 
      | `H = (u² sin²α) / (2g)` 
      | උපරිම උසේදී `vy = 0` වුවද අංශුවේ වේගය ශුන්‍ය නොවේ (`v = u cos α`)! 
    

    
      | තිරස් පරාසය (Horizontal Range, *R*) 
      | `R = (u² sin 2α) / g` 
      | **α = π/4 (45°)** විට **Rmax = u² / g** වේ. අනුපූරක කෝණ දෙකක් (`α` හා `90° − α`) සඳහා එකම තිරස් පරාසය *R* ලැබේ! 
    

  

### 2. නිව්ටන්ගේ චලිත නියම, ආවේගය හා සම්බන්ධිත අංශු පද්ධති

  - **නිව්ටන්ගේ දෙවන නියමය:** අංශුවක රේඛීය ගම්‍යතාව වෙනස් වීමේ සීඝ්‍රතාව ඒ මත ක්‍රියා කරන සම්ප්‍රයුක්ත බාහිර බලයට අනුලෝමව සමානුපාතික වේ: නියත ස්කන්ධයක් සඳහා **F = d(mv)/dt = ma** (දෛශික සමීකරණයකි).

  - **රළු ආනත තලයක් මත චලිතය:** තිරසට *θ* කෝණයකින් ආනත තලයක් දිගේ පහළට ලිස්සන *m* ස්කන්ධයක් මත තලයට ලම්බ අභිලම්බ ප්‍රතික්‍රියාව `R = mg cos θ` ද, ගතික ඝර්ෂණ බලය `Ff = μR = μmg cos θ` ද, පහළට ත්වරණය `a = g(sin θ − μ cos θ)` ද වේ.

  - **සැහැල්ලු අවිතන්‍ය තන්තු හා සුමට කප්පි:** තන්තුව සැහැල්ලු හා කප්පිය සුමට නම් තන්තුව පුරා ආතතිය (*T*) සමාන වන අතර තන්තුව අවිතන්‍ය නම් සම්බන්ධිත අංශු දෙකෙහි ත්වරණ විශාලත්ව (*a*) සමාන වේ. කප්පිය දරා සිටින ආධාරකය මත ක්‍රියා කරන තෙරපුම සිරස්ව පහළට එල්ලෙන තන්තු දෙකක් සඳහා **2T** වේ (කෝණය *2β* නම් `2T cos β`).

  **විභාග ඉඟිය (ඉලක්කයකට විදීමේ tan α වර්ගජ සමීකරණය):** දෙන ලද *u* ප්‍රවේගයකින් `(h, k)` ලක්ෂ්‍යයක් හරහා යාමට ප්‍රක්ෂේපණ කෝණය *α* සෙවීමේදී `y = x tan α − gx²(1 + tan²α)/(2u²)` හි `t = tan α` ආදේශ කර *t* හි වර්ගජ සමීකරණය ගොඩනඟන්න! එම ලක්ෂ්‍යයට ළඟා විය හැකි වීමට **Δ ≥ 0** විය යුතු අතර ඉන් ආරක්ෂිත පරාවලය (Safety parabola) ක්ෂණිකව ලැබේ.

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: තිරස් බිමක පිහිටි O ලක්ෂ්‍යයක සිට තිරසට α කෝණයකින් u ආරම්භක ප්‍රවේගයෙන් අංශුවක් ප්‍රක්ෂේපණය කෙරේ. (i) අංශුවේ පථයේ සමීකරණය y = x tan α − gx²(1 + tan²α)/(2u²) බව සාධනය කරන්න. (ii) u = 20 m s⁻¹ වන විට O සිට තිරස්ව 20 m දුරින් පිහිටි සිරස්ව 15 m උස තාප්පයක මුදුන යන්තමින් පසු කර යාමට තිබිය හැකි tan α අගයන් දෙක සොයන්න (g = 10 m s⁻²).
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** t කාලයකදී තිරස් හා සිරස් විස්ථාපන: x = (u cos α)t ⇒ t = x / (u cos α) සහ y = (u sin α)t − ½gt².; t ආදේශ කිරීමෙන් y = u sin α [x / (u cos α)] − ½g [x² / (u² cos²α)] = x tan α − gx² sec²α / (2u²) = x tan α − gx²(1 + tan²α)/(2u²).; u = 20, g = 10, x = 20, y = 15 ආදේශ කිරීමෙන්: 15 = 20 tan α − [10 × 400 (1 + tan²α)] / (2 × 400) = 20 tan α − 5(1 + tan²α).; 5 tan²α − 20 tan α + 20 = 0 ⇒ tan²α − 4 tan α + 4 = 0 ⇒ (tan α − 2)² = 0.; මෙහි Δ = 0 (සමපාත මූල) බැවින් එම ලක්ෂ්‍යය ආවරණ පරාවලය මතම පිහිටන අතර එකම හැකි අගය tan α = 2 වේ!

### Q2: ස්කන්ධ 3m සහ m වූ අංශු දෙකක් සැහැල්ලු අවිතන්‍ය තන්තුවක දෙකෙළවරට සම්බන්ධ කර අචල සුමට කුඩා කප්පියක් මතින් යවා තන්තුව ඇදී පවතින සේ නිශ්චලතාවයේ සිට මුදා හරිනු ලැබේ. (i) පද්ධතියේ පොදු ත්වරණය, තන්තුවේ ආතතිය සහ කප්පිය මත ක්‍රියා කරන සම්ප්‍රයුක්ත තෙරපුම සොයන්න. (ii) චලිතය ඇරඹී තත්පර t₀ කට පසු තන්තුව කැඩී යයි නම් m අංශුව තවදුරටත් ඉහළට නඟින කාලය t₀ ඇසුරෙන් සොයන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** 3m සඳහා පහළට F = ma යෙදීමෙන්: 3mg − T = 3ma; m සඳහා ඉහළට F = ma යෙදීමෙන්: T − mg = ma.; සමීකරණ දෙක එකතු කිරීමෙන්: 2mg = 4ma ⇒ පොදු ත්වරණය a = g / 2.; ආදේශ කිරීමෙන් තන්තුවේ ආතතිය T = mg + m(g/2) = (3/2)mg; කප්පිය මත සිරස්ව පහළට තෙරපුම R = 2T = 3mg.; t₀ කාලයකදී තන්තුව කැඩෙන මොහොතේ m අංශුවේ ඉහළට ප්‍රවේගය v = u + at₀ = (g/2)t₀.; තන්තුව කැඩුණු පසු m අංශුව g මන්දනයෙන් ඉහළට යන බැවින් නිශ්චල වීමට ගතවන අමතර කාලය t₁ = v / g = [(g/2)t₀] / g = t₀ / 2.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: තිරස් බිමක සිට ප්‍රක්ෂේපණය කළ අංශුවක තිරස් පරාසය (R), එහි උපරිම උස මෙන් සිව් ගුණයකට (R = 4H) සමාන වේ නම් ප්‍රක්ෂේපණ කෝණය α කොපමණද?
- [ ] (1) 30°
- [✓] (2) 45°
- [ ] (3) 60°
- [ ] (4) tan⁻¹(2)
> **පැහැදිලි කිරීම:** R = 4H ⇒ (2u² sin α cos α)/g = 4 (u² sin²α)/(2g) ⇒ 2 cos α = 2 sin α ⇒ tan α = 1 ⇒ α = 45° වේ.

### MCQ 2: අංශුවක් තිරසට 60° කෝණයකින් 40 m s⁻¹ ප්‍රවේගයකින් ප්‍රක්ෂේපණය කළ විට එහි පථයේ උපරිම උසේදී අංශුවේ වේගය සහ ත්වරණය පිළිවෙළින් මොනවාද? (g = 10 m s⁻²)
- [ ] (1) 0 m s⁻¹ සහ 0 m s⁻²
- [✓] (2) 20 m s⁻¹ සහ 10 m s⁻² සිරස්ව පහළට
- [ ] (3) 20√3 m s⁻¹ සහ 10 m s⁻² සිරස්ව පහළට
- [ ] (4) 0 m s⁻¹ සහ 10 m s⁻² සිරස්ව පහළට
> **පැහැදිලි කිරීම:** උපරිම උසේදී සිරස් ප්‍රවේගය 0 වුවද තිරස් ප්‍රවේගය v_x = u cos 60° = 40 × (1/2) = 20 m s⁻¹ වන අතර ගුරුත්වජ ත්වරණය 10 m s⁻² සැමවිටම සිරස්ව පහළට ක්‍රියා කරයි.

### MCQ 3: එකම ආරම්භක වේගය u සහිතව තිරසට 30° සහ 60° කෝණවලින් ප්‍රක්ෂේපණය කරන අංශු දෙකක පියාසර කාල T₁ හා T₂ සහ තිරස් පරාස R₁ හා R₂ නම් නිවැරදි සම්බන්ධතාවය කුමක්ද?
- [✓] (1) R₁ = R₂ සහ T₂ = √3 T₁
- [ ] (2) R₁ = √3 R₂ සහ T₁ = T₂
- [ ] (3) R₁ = R₂ සහ T₁ = √3 T₂
- [ ] (4) R₂ = 2 R₁ සහ T₂ = 2 T₁
> **පැහැදිලි කිරීම:** 30° + 60° = 90° (අනුපූරක කෝණ) බැවින් R₁ = R₂ වේ. T = 2u sin α / g නිසා T₂ / T₁ = sin 60° / sin 30° = (√3/2) / (1/2) = √3 ⇒ T₂ = √3 T₁.

### MCQ 4: විදුලි සෝපානයක් 2 m s⁻² ත්වරණයකින් සිරස්ව ඉහළට ගමන් කරන විට ඒ තුළ සිටින 60 kg ස්කන්ධයක් සහිත මිනිසෙකු මඟින් සෝපාන තට්ටුව මත ඇති කරන අභිලම්බ තෙරපුම කොපමණද? (g = 10 m s⁻²)
- [ ] (1) 480 N
- [ ] (2) 600 N
- [✓] (3) 720 N
- [ ] (4) 120 N
> **පැහැදිලි කිරීම:** ඉහළට F = ma යෙදීමෙන් R − mg = ma ⇒ R = m(g + a) = 60(10 + 2) = 720 N වේ. නිව්ටන්ගේ තෙවන නියමයෙන් තට්ටුව මත තෙරපුමද 720 N වේ.

### MCQ 5: තිරසට 30° කින් ආනත රළු තලයක් දිගේ පහළට ලිස්සා යන කුට්ටියක ඝර්ෂණ සංගුණකය μ = 1 / (2√3) නම් කුට්ටියේ පහළට ත්වරණය කොපමණද? (g = 10 m s⁻²)
- [✓] (1) 2.5 m s⁻²
- [ ] (2) 5.0 m s⁻²
- [ ] (3) 7.5 m s⁻²
- [ ] (4) 0 m s⁻²
> **පැහැදිලි කිරීම:** a = g(sin 30° − μ cos 30°) = 10 [ 1/2 − (1/(2√3))(√3/2) ] = 10 [ 1/2 − 1/4 ] = 10 × (1/4) = 2.5 m s⁻².

### MCQ 6: 45 m උස සිරස් කුලුනක මුදුනේ සිට ගලක් 20 m s⁻¹ තිරස් ප්‍රවේගයකින් ප්‍රක්ෂේපණය කළ විට එය බිමට පතිත වන ස්ථානය කුලුනේ පාදයේ සිට කොපමණ තිරස් දුරකින් පිහිටයිද? (g = 10 m s⁻²)
- [ ] (1) 30 m
- [ ] (2) 45 m
- [✓] (3) 60 m
- [ ] (4) 90 m
> **පැහැදිලි කිරීම:** සිරස්ව පහළට: 45 = 0 + ½(10)t² ⇒ t² = 9 ⇒ t = 3 s. තිරස් දුර x = u_x t = 20 × 3 = 60 m වේ.

### MCQ 7: සුමට තිරස් මේසයක් මත තබා ඇති 3 kg කුට්ටියක් මේසයේ දාරයේ සවි කළ සුමට කප්පියක් මතින් යන සැහැල්ලු තන්තුවකින් සිරස්ව එල්ලෙන 2 kg භාරයකට සම්බන්ධ කර ඇත. පද්ධතිය නිදහස් කළ විට තන්තුවේ ආතතිය කොපමණද? (g = 10 m s⁻²)
- [ ] (1) 20 N
- [✓] (2) 12 N
- [ ] (3) 8 N
- [ ] (4) 15 N
> **පැහැදිලි කිරීම:** 2 kg සඳහා: 20 − T = 2a; 3 kg සඳහා: T = 3a. එකතු කිරීමෙන් 20 = 5a ⇒ a = 4 m s⁻² සහ T = 3 × 4 = 12 N.

### MCQ 8: ප්‍රක්ෂිප්තයක ආරම්භක ප්‍රවේග දෛශිකය u = (6i + 8j) m s⁻¹ ලෙස දී ඇත (i තිරස් ද, j සිරස්ව ඉහළට ද, g = 10 m s⁻² ද වේ). ප්‍රක්ෂිප්තයේ තිරස් පරාසය කොපමණද?
- [ ] (1) 4.8 m
- [✓] (2) 9.6 m
- [ ] (3) 6.4 m
- [ ] (4) 10.0 m
> **පැහැදිලි කිරීම:** u_x = 6, u_y = 8 වේ. පියාසර කාලය T = 2u_y / g = 2(8)/10 = 1.6 s. තිරස් පරාසය R = u_x × T = 6 × 1.6 = 9.6 m.
