රසායනික සමතුලිතතාවය, Kc, Kp සහ ලේ චැටලියර් මූලධර්මය
සංවෘත පද්ධතියක නියත උෂ්ණත්වයේදී ප්රත්යාවර්ත රසායනික ප්රතික්රියාවක ඉදිරි හා ආපසු ප්රතික්රියා සීඝ්රතා සමාන වූ විට ගතික රසායනික සමතුලිතතාවය ඇති වේ. සාන්ද්රණ සමතුලිතතා නියතය (Kc) සහ ආංශික පීඩන සමතුලිතතා නියතය (Kp = Kc(RT)^Δn) උෂ්ණත්වය මත පමණක් රඳා පවතින අතර ලේ චැටලියර් මූලධර්මය මඟින් බාහිර කැළඹීම් හමුවේ සමතුලිතතා විස්ථාපනය පුරෝකථනය කෙරේ.
1. ගතික රසායනික සමතුලිතතාවයේ ලක්ෂණ සහ සමතුලිතතා නියමය
සංවෘත පද්ධතියක නියත උෂ්ණත්වයේදී සිදුවන aA(g) + bB(g) ⇌ cC(g) + dD(g) ප්රත්යාවර්ත ප්රතික්රියාවක ඉදිරි හා ආපසු සීඝ්රතා සමාන වූ විට (rf = rb ≠ 0) පද්ධතිය ගතික සමතුලිතතාවට එළඹේ. මෙහිදී මහේක්ෂීය ගුණ (පීඩනය, වර්ණය, සාන්ද්රණ) කාලය සමඟ නියතව පවතින අතර ඉදිරි හා ආපසු යන දිශා දෙකෙන්ම සමතුලිතතාවට එළඹිය හැක.
- සාන්ද්රණ සමතුලිතතා නියතය (Kc):
Kc = [C]c [D]d / ([A]a [B]b)— ඒකක(mol dm−3)Δn. - ආංශික පීඩන සමතුලිතතා නියතය (Kp):
Kp = (PCc PDd) / (PAa PBb)— මෙහිPi = Xi Ptotalවන අතර SI ඒකක(Pa)Δnවේ. - විෂමජාතීය සමතුලිතතා (Heterogeneous Equilibria): සංශුද්ධ ඝන (
s) සහ සංශුද්ධ ද්රව (l) කලාපවල සක්රිය සාන්ද්රණය නියත බැවින් ඒවා Kc හා Kp ප්රකාශනවලට ඇතුළත් නොකෙරේ! උදා:CaCO₃(s) ⇌ CaO(s) + CO₂(g)සඳහා Kc = [CO₂(g)] සහ Kp = PCO₂ පමණි.
2. Kp හා Kc අතර සම්බන්ධතාවය: Kp = Kc (RT)Δn
පරිපූර්ණ වායු සමීකරණය PV = nRT ⇒ P = (n/V)RT = CRT ආදේශ කළ විට:
Kp = Kc (RT)Δn — මෙහි Δn = (වායුමය ඵලවල ස්ටොයිකියෝමිතික මවුල එකතුව) − (වායුමය ප්රතික්රියකවල මවුල එකතුව) වේ. SI ඒකක භාවිතයේදී R = 8.314 J mol−1 K−1, T කෙල්වින්වලින් සහ සාන්ද්රණ mol m−3 (1 mol dm−3 = 10³ mol m−3) ලෙස යෙදිය යුතු බව විශේෂයෙන් මතක තබා ගන්න! Δn = 0 වන ප්රතික්රියාවලට (උදා: H₂(g) + I₂(g) ⇌ 2HI(g)) Kp = Kc වන අතර ඒකක නොමැත.
3. ලේ චැටලියර් මූලධර්මය (Le Chatelier’s Principle) සහ උෂ්ණත්ව බලපෑම
සමතුලිතතාවයේ පවතින පද්ධතියකට බාහිර සාධකයක් (සාන්ද්රණය, පීඩනය/පරිමාව හෝ උෂ්ණත්වය) වෙනස් කිරීමෙන් බාධාවක් එල්ල කළ විට, එම බාධාවේ බලපෑම අවම වන දිශාවට පද්ධතියේ සමතුලිතතාවය විස්ථාපනය වේ.
| වෙනස් කරන සාධකය | සමතුලිතතා පිහිටුමට බලපෑම | Kc හා Kp අගයට බලපෑම |
|---|---|---|
| ප්රතික්රියක එකතු කිරීම / ඵල ඉවත් කිරීම | ඉදිරි දිශාවට (දකුණට) නැඹුරු වේ (Qc < Kc නිසා) |
වෙනස් නොවේ |
| පරිමාව අඩු කර මුළු පීඩනය වැඩි කිරීම | වායු මවුල ගණන අඩු පැත්තට විස්ථාපනය වේ (Δn = 0 නම් බලපෑමක් නැත) |
වෙනස් නොවේ |
| උෂ්ණත්වය ඉහළ නැංවීම | තාප අවශෝෂක (ΔH > 0) දිශාවට විස්ථාපනය වේ | වෙනස් වේ! තාපදායක නම් K අඩු වේ; තාප අවශෝෂක නම් K වැඩි වේ |
| උත්ප්රේරකයක් හෝ නියත පරිමාවේදී නිෂ්ක්රිය වායුවක් එක් කිරීම | සමතුලිතතා පිහිටුම වෙනස් නොවේ (උත්ප්රේරකය Ea අඩු කර ඉදිරි හා ආපසු සීඝ්රතා දෙකම සමානව වැඩි කරයි) | වෙනස් නොවේ |