# රසායනික සමතුලිතතාවය, Kc, Kp සහ ලේ චැටලියර් මූලධර්මය (Chemical Equilibrium, Kc, Kp & Le Chatelier’s Principle)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/chemistry/chemical-equilibrium-and-kp-kc/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, රසායන විද්‍යාව (Chemistry), Unit 12
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 5–7ක් සහ II-B පත්‍රයේ සම්පූර්ණ භෞතික රසායන රචනා ප්‍රශ්නයක් (ලකුණු 15–18%)
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/selesyll

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
සංවෘත පද්ධතියක නියත උෂ්ණත්වයේදී ප්‍රත්‍යාවර්ත රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවක ඉදිරි හා ආපසු ප්‍රතික්‍රියා සීඝ්‍රතා සමාන වූ විට ගතික රසායනික සමතුලිතතාවය ඇති වේ. සාන්ද්‍රණ සමතුලිතතා නියතය (Kc) සහ ආංශික පීඩන සමතුලිතතා නියතය (Kp = Kc(RT)^Δn) උෂ්ණත්වය මත පමණක් රඳා පවතින අතර ලේ චැටලියර් මූලධර්මය මඟින් බාහිර කැළඹීම් හමුවේ සමතුලිතතා විස්ථාපනය පුරෝකථනය කෙරේ.

*English Summary:* Dynamic chemical equilibrium in closed systems, relating concentration and partial-pressure equilibrium constants via Kp = Kc(RT)^Δn, predicting reaction direction with Qc, and applying Le Chatelier’s principle to industrial Haber and Contact processes.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. ගතික රසායනික සමතුලිතතාවයේ ලක්ෂණ සහ සමතුලිතතා නියමය

සංවෘත පද්ධතියක නියත උෂ්ණත්වයේදී සිදුවන `aA(g) + bB(g) ⇌ cC(g) + dD(g)` ප්‍රත්‍යාවර්ත ප්‍රතික්‍රියාවක ඉදිරි හා ආපසු සීඝ්‍රතා සමාන වූ විට (`rf = rb ≠ 0`) පද්ධතිය **ගතික සමතුලිතතාවට** එළඹේ. මෙහිදී මහේක්ෂීය ගුණ (පීඩනය, වර්ණය, සාන්ද්‍රණ) කාලය සමඟ නියතව පවතින අතර ඉදිරි හා ආපසු යන දිශා දෙකෙන්ම සමතුලිතතාවට එළඹිය හැක.

  - **සාන්ද්‍රණ සමතුලිතතා නියතය (Kc):** `Kc = [C]c [D]d / ([A]a [B]b)` — ඒකක `(mol dm−3)Δn`.

  - **ආංශික පීඩන සමතුලිතතා නියතය (Kp):** `Kp = (PCc PDd) / (PAa PBb)` — මෙහි `Pi = Xi Ptotal` වන අතර SI ඒකක `(Pa)Δn` වේ.

  - **විෂමජාතීය සමතුලිතතා (Heterogeneous Equilibria):** සංශුද්ධ ඝන (`s`) සහ සංශුද්ධ ද්‍රව (`l`) කලාපවල සක්‍රිය සාන්ද්‍රණය නියත බැවින් ඒවා *Kc* හා *Kp* ප්‍රකාශනවලට ඇතුළත් නොකෙරේ! උදා: `CaCO₃(s) ⇌ CaO(s) + CO₂(g)` සඳහා **Kc = [CO₂(g)]** සහ **Kp = PCO₂** පමණි.

### 2. Kp හා Kc අතර සම්බන්ධතාවය: Kp = Kc (RT)Δn

පරිපූර්ණ වායු සමීකරණය `PV = nRT ⇒ P = (n/V)RT = CRT` ආදේශ කළ විට:

**Kp = Kc (RT)Δn**   —   මෙහි `Δn = (වායුමය ඵලවල ස්ටොයිකියෝමිතික මවුල එකතුව) − (වායුමය ප්‍රතික්‍රියකවල මවුල එකතුව)` වේ. **SI ඒකක භාවිතයේදී** `R = 8.314 J mol−1 K−1`, *T* කෙල්වින්වලින් සහ සාන්ද්‍රණ `mol m−3` (`1 mol dm−3 = 10³ mol m−3`) ලෙස යෙදිය යුතු බව විශේෂයෙන් මතක තබා ගන්න! `Δn = 0` වන ප්‍රතික්‍රියාවලට (උදා: `H₂(g) + I₂(g) ⇌ 2HI(g)`) **Kp = Kc** වන අතර ඒකක නොමැත.

### 3. ලේ චැටලියර් මූලධර්මය (Le Chatelier’s Principle) සහ උෂ්ණත්ව බලපෑම

සමතුලිතතාවයේ පවතින පද්ධතියකට බාහිර සාධකයක් (සාන්ද්‍රණය, පීඩනය/පරිමාව හෝ උෂ්ණත්වය) වෙනස් කිරීමෙන් බාධාවක් එල්ල කළ විට, එම බාධාවේ බලපෑම අවම වන දිශාවට පද්ධතියේ සමතුලිතතාවය විස්ථාපනය වේ.

  | 
    
      වෙනස් කරන සාධකය 
      | සමතුලිතතා පිහිටුමට බලපෑම 
      | Kc හා Kp අගයට බලපෑම 
    

  
  
    
      | ප්‍රතික්‍රියක එකතු කිරීම / ඵල ඉවත් කිරීම 
      | ඉදිරි දිශාවට (දකුණට) නැඹුරු වේ (`Qc < Kc` නිසා) 
      | **වෙනස් නොවේ** 
    

    
      | පරිමාව අඩු කර මුළු පීඩනය වැඩි කිරීම 
      | වායු මවුල ගණන අඩු පැත්තට විස්ථාපනය වේ (`Δn = 0` නම් බලපෑමක් නැත) 
      | **වෙනස් නොවේ** 
    

    
      | උෂ්ණත්වය ඉහළ නැංවීම 
      | **තාප අවශෝෂක (ΔH > 0) දිශාවට** විස්ථාපනය වේ 
      | **වෙනස් වේ!** තාපදායක නම් K අඩු වේ; තාප අවශෝෂක නම් K වැඩි වේ 
    

    
      | උත්ප්‍රේරකයක් හෝ නියත පරිමාවේදී නිෂ්ක්‍රිය වායුවක් එක් කිරීම 
      | සමතුලිතතා පිහිටුම වෙනස් නොවේ (උත්ප්‍රේරකය Ea අඩු කර ඉදිරි හා ආපසු සීඝ්‍රතා දෙකම සමානව වැඩි කරයි) 
      | **වෙනස් නොවේ** 
    

  

  **විභාග ඉඟිය (නිෂ්ක්‍රිය වායු උගුල):** සමතුලිත වායු මිශ්‍රණයකට **නියත පරිමාවේදී** ආගන් (Ar) වැනි නිෂ්ක්‍රිය වායුවක් එක් කළ විට මුළු පීඩනය ඉහළ ගියද එක් එක් ප්‍රතික්‍රියක/ඵල වායුවේ සාන්ද්‍රණය හා ආංශික පීඩනය නොවෙනස්ව පවතින බැවින් **සමතුලිතතාවය කිසිසේත් වෙනස් නොවේ**! නමුත් **නියත මුළු පීඩනයේදී** නිෂ්ක්‍රිය වායුවක් එක් කළ විට පරිමාව ප්‍රසාරණය වන බැවින් වායු මවුල වැඩි දිශාවට සමතුලිතතාවය විස්ථාපනය වේ!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 500 K උෂ්ණත්වයේදී 2.0 dm³ දෘඪ සංවෘත භාජනයකට PCl₅(g) මවුල 1.0 ක් ඇතුළු කර PCl₅(g) ⇌ PCl₃(g) + Cl₂(g) සමතුලිතතාවයට එළඹීමට ඉඩ හරින ලදී. සමතුලිතතාවයේදී PCl₅ හි විඝටන ප්‍රමාණය (α) 0.40 ක් විය. (R = 8.314 J mol⁻¹ K⁻¹) (i) සමතුලිත මිශ්‍රණයේ එක් එක් වායුවේ සාන්ද්‍රණය mol dm⁻³ වලින් සොයා Kc ගණනය කරන්න. (ii) එම උෂ්ණත්වයේදී Kp හි අගය SI ඒකක සහිතව ගණනය කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** ආරම්භක PCl₅ මවුල = 1.0 mol; α = 0.40 බැවින් සමතුලිතතාවයේදී n(PCl₅) = 1.0 − 0.40 = 0.60 mol, n(PCl₃) = 0.40 mol සහ n(Cl₂) = 0.40 mol.; V = 2.0 dm³ බැවින් සමතුලිත සාන්ද්‍රණ: [PCl₅] = 0.60/2.0 = 0.30 mol dm⁻³, [PCl₃] = 0.20 mol dm⁻³ සහ [Cl₂] = 0.20 mol dm⁻³.; Kc = ([PCl₃][Cl₂]) / [PCl₅] = (0.20 × 0.20) / 0.30 = 0.04 / 0.30 = 0.133 mol dm⁻³ (හෝ SI ඒකකවලින් 133.3 mol m⁻³).; Δn = (1 + 1) − 1 = +1. SI ඒකකවලින් Kp = Kc(SI) × (RT)¹ = (400/3 mol m⁻³) × (8.314 J mol⁻¹ K⁻¹ × 500 K) = 133.33 × 4157 = 5.54 × 10⁵ Pa (හෝ 554.3 kPa).

### Q2: හේබර් ක්‍රමයෙන් ඇමෝනියා නිපදවීමේ ප්‍රතික්‍රියාව N₂(g) + 3H₂(g) ⇌ 2NH₃(g); ΔH° = −92.4 kJ mol⁻¹ වේ. උපරිම සමතුලිත ඵලදාවට හිතකර තත්ත්ව හා කාර්මිකව යොදා ගන්නා ප්‍රශස්ත තත්ත්ව (450 °C, 200 atm, Fe උත්ප්‍රේරකය) අතර වෙනසට හේතු රසායනික චාලක විද්‍යාව හා සමතුලිතතාව ඇසුරෙන් පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** ඉදිරි ප්‍රතික්‍රියාව තාපදායක (ΔH < 0) බැවින් ලේ චැටලියර් මූලධර්මයට අනුව අඩු උෂ්ණත්වවලදී Kp හා සමතුලිත NH₃ ඵලදාව ඉහළ වේ.; එහෙත් අඩු උෂ්ණත්වයේදී N≡N ත්‍රිත්ව බන්ධනයේ ඉහළ සක්‍රියන ශක්තිය නිසා ප්‍රතික්‍රියා සීඝ්‍රතාව ඉතාම මන්දගාමී බැවින් ප්‍රමාණවත් සීඝ්‍රතාවක් හා සාධාරණ ඵලදාවක් ලබා ගැනීමට 400–450 °C සම්මුති උෂ්ණත්වයක් හා සියුම් යකඩ (Fe / K₂O-Al₂O₃ ප්‍රවර්ධක සහිත) උත්ප්‍රේරකයක් යොදා ගනී.; වායු මවුල ගණන 4 සිට 2 දක්වා අඩු වන බැවින් (Δn = −2) ඉහළ පීඩනය ඉදිරි ප්‍රතික්‍රියාවට හා සීඝ්‍රතාවට යන දෙකටම හිතකර වේ.; නමුත් 200 atm ඉක්මවන අධික පීඩන පවත්වා ගැනීමට ඝන වානේ ප්‍රතික්‍රියාකාරක හා සම්පීඩක සඳහා අධික ප්‍රාග්ධන පිරිවැයක් හා ආරක්ෂක අවදානමක් ඇති බැවින් ~200 atm ප්‍රශස්ත පීඩනය හා NH₃ ද්‍රව කර අඛණ්ඩව ඉවත් කිරීම භාවිත කෙරේ.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: දෙන ලද උෂ්ණත්වයකදී A(g) + 2B(g) ⇌ 2C(g) ප්‍රතික්‍රියාවේ සමතුලිතතා නියතය Kc = 4.0 mol⁻¹ dm³ නම්, එම උෂ්ණත්වයේදීම C(g) ⇌ ½A(g) + B(g) ප්‍රතික්‍රියාවේ සමතුලිතතා නියතය කොපමණද?
- [ ] (1) 0.25 mol^(1/2) dm^(−3/2)
- [✓] (2) 0.50 mol^(1/2) dm^(−3/2)
- [ ] (3) 2.0 mol^(1/2) dm^(−3/2)
- [ ] (4) 0.50 mol⁻¹ dm³
> **පැහැදිලි කිරීම:** ප්‍රතික්‍රියාව ආපසු හරවා 2 න් බෙදූ විට නව සමතුලිතතා නියතය K′ = 1 / √Kc = 1 / √4.0 = 0.50 වන අතර ඒකක (mol⁻¹ dm³)^(−1/2) = mol^(1/2) dm^(−3/2) වේ.

### MCQ 2: පහත සඳහන් කවර වායුමය සමතුලිතතාවයක් සඳහා නියත T උෂ්ණත්වයේදී Kp හා Kc සංඛ්‍යාත්මකව සමාන (Kp = Kc) වේද?
- [ ] (1) N₂O₄(g) ⇌ 2NO₂(g)
- [ ] (2) 2SO₂(g) + O₂(g) ⇌ 2SO₃(g)
- [✓] (3) CO(g) + H₂O(g) ⇌ CO₂(g) + H₂(g)
- [ ] (4) CaCO₃(s) ⇌ CaO(s) + CO₂(g)
> **පැහැදිලි කිරීම:** CO(g) + H₂O(g) ⇌ CO₂(g) + H₂(g) ප්‍රතික්‍රියාවේ Δn = (1 + 1) − (1 + 1) = 0 බැවින් Kp = Kc(RT)⁰ = Kc වේ.

### MCQ 3: සංවෘත භාජනයක සමතුලිතතාවයේ පවතින 2NO₂(g, දුඹුරු) ⇌ N₂O₄(g, අවර්ණ); ΔH < 0 පද්ධතිය අයිස් තටාකයක ගිල්වා සිසිල් කළ විට නිරීක්ෂණය වන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) දුඹුරු වර්ණය තවදුරටත් තද වන අතර Kc අගය අඩු වේ.
- [✓] (2) දුඹුරු වර්ණය ලා වී අවර්ණ වන අතර Kc අගය වැඩි වේ.
- [ ] (3) දුඹුරු වර්ණය ලා වන නමුත් Kc අගය වෙනස් නොවේ.
- [ ] (4) වර්ණයේ කිසිදු වෙනසක් සිදු නොවේ.
> **පැහැදිලි කිරීම:** ඉදිරි ප්‍රතික්‍රියාව තාපදායක (ΔH < 0) බැවින් උෂ්ණත්වය අඩු කළ විට ඉදිරි දිශාවට (අවර්ණ N₂O₄ සෑදෙන දිශාවට) සමතුලිතතාව ගමන් කර දුඹුරු පැහැය ලා වන අතර Kc ඉහළ යයි.

### MCQ 4: NH₄HS(s) ⇌ NH₃(g) + H₂S(g) විෂමජාතීය සමතුලිතතාවය හිස් කරන ලද භාජනයක T උෂ්ණත්වයේදී ඇති වූ විට මුළු සමතුලිත පීඩනය P වේ. එම උෂ්ණත්වයේදී Kp හි අගය කුමක්ද?
- [ ] (1) P²
- [ ] (2) P² / 2
- [✓] (3) P² / 4
- [ ] (4) P / 2
> **පැහැදිලි කිරීම:** NH₄HS(s) විඝටනයෙන් NH₃(g) හා H₂S(g) සමාන මවුල ගණනින් සෑදෙන බැවින් P(NH₃) = P(H₂S) = P/2 වේ. ඝනය Kp ට ඇතුළත් නොවන නිසා Kp = (P/2)(P/2) = P² / 4 වේ.

### MCQ 5: කිසියම් මොහොතක ප්‍රතික්‍රියා ලබ්ධිය Qc හා සමතුලිතතා නියතය Kc සැසඳූ විට Qc > Kc නම් පද්ධතිය සමතුලිතතාවයට පත් වීම සඳහා කුමක් සිදු වේද?
- [ ] (1) ශුද්ධ ප්‍රතික්‍රියාව ඉදිරි දිශාවට (ඵල සෑදෙන දිශාවට) සිදු වේ.
- [✓] (2) ශුද්ධ ප්‍රතික්‍රියාව ආපසු දිශාවට (ප්‍රතික්‍රියක සෑදෙන දිශාවට) සිදු වේ.
- [ ] (3) පද්ධතිය දැනටමත් සමතුලිතතාවයේ පවතී.
- [ ] (4) Kc අගය Qc දක්වා ඉහළ යයි.
> **පැහැදිලි කිරීම:** Qc > Kc යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සමතුලිත අනුපාතයට වඩා වැඩි ඵල සාන්ද්‍රණයක් පවතින බවයි; එබැවින් Qc = Kc වන තෙක් ආපසු ප්‍රතික්‍රියාව වේගවත් වේ.

### MCQ 6: සමතුලිතතාවයේ පවතින N₂(g) + 3H₂(g) ⇌ 2NH₃(g) මිශ්‍රණයකට නියත පරිමාවේදී සහ නියත උෂ්ණත්වයේදී හීලියම් (He) නිෂ්ක්‍රිය වායුව එක් කළ විට NH₃ මවුල ප්‍රමාණයට කුමක් සිදු වේද?
- [ ] (1) NH₃ මවුල ප්‍රමාණය වැඩි වේ.
- [ ] (2) NH₃ මවුල ප්‍රමාණය අඩු වේ.
- [✓] (3) NH₃ මවුල ප්‍රමාණය වෙනස් නොවේ.
- [ ] (4) පළමුව වැඩි වී පසුව ශුන්‍ය වේ.
> **පැහැදිලි කිරීම:** නියත පරිමාවේදී නිෂ්ක්‍රිය වායුවක් එක් කළ විට N₂, H₂ හා NH₃ හි සාන්ද්‍රණ හෝ ආංශික පීඩන වෙනස් නොවන බැවින් සමතුලිතතාවය නොවෙනස්ව පවතී.

### MCQ 7: ප්‍රත්‍යාවර්ත රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවකට ධන උත්ප්‍රේරකයක් එකතු කළ විට සිදු වන නිවැරදි වෙනස කුමක්ද?
- [ ] (1) ඉදිරි ප්‍රතික්‍රියාවේ සක්‍රියන ශක්තිය පමණක් අඩු කර Kc ඉහළ නංවයි.
- [✓] (2) ඉදිරි හා ආපසු ප්‍රතික්‍රියා දෙකෙහිම සක්‍රියන ශක්තිය එකම ප්‍රමාණයකින් අඩු කර Kc වෙනස් නොකර ඉක්මනින් සමතුලිතතාවයට පත් කරයි.
- [ ] (3) ප්‍රතික්‍රියාවේ එන්තැල්පි විපර්යාසය (ΔH) අඩු කරයි.
- [ ] (4) සමතුලිත ඵල ප්‍රතිශතය දෙගුණ කරයි.
> **පැහැදිලි කිරීම:** උත්ප්‍රේරකය විකල්ප අඩු ශක්ති මාර්ගයක් සපයමින් ඉදිරි හා ආපසු සක්‍රියන ශක්ති දෙකම සමාන ප්‍රමාණයකින් අඩු කරයි; එබැවින් ΔH හෝ Kc වෙනස් නොවන අතර සමතුලිතතාවයට ගතවන කාලය අඩු වේ.

### MCQ 8: Fe³⁺(aq, ලා කහ) + SCN⁻(aq, අවර්ණ) ⇌ [Fe(SCN)]²⁺(aq, රුධිර රතු) ජලීය සමතුලිත ද්‍රාවණයට Fe³⁺ සමඟ ස්ථායී අවර්ණ සංකීර්ණයක් සාදන NaF(aq) ස්වල්පයක් එක් කළ විට නිරීක්ෂණය කුමක්ද?
- [ ] (1) රුධිර රතු පැහැය තවදුරටත් තද වේ.
- [✓] (2) රුධිර රතු පැහැය ක්‍රමයෙන් ලා වී අඩු වේ.
- [ ] (3) කළු අවක්ෂේපයක් තැන්පත් වේ.
- [ ] (4) වර්ණයේ වෙනසක් නොවේ.
> **පැහැදිලි කිරීම:** F⁻ අයන නිදහස් Fe³⁺ සමඟ [FeF₆]³⁻ සාදා [Fe³⁺] අඩු කරන බැවින් ලේ චැටලියර් මූලධර්මය අනුව ආපසු ප්‍රතික්‍රියාව සිදු වී රුධිර රතු පැහැය ලා වේ.
