මිනුම්: ඒකක, මාන විශ්ලේෂණය සහ මිනුම් උපකරණ
භෞතික රාශි මූලික SI ඒකක හතක් ඇසුරෙන් ප්රකාශ කරන අතර මාන විශ්ලේෂණය මඟින් භෞතික සමීකරණවල සමජාතීයතාව පරීක්ෂා කිරීම සහ නව සම්බන්ධතා ව්යුත්පන්න කිරීම සිදු කෙරේ. වර්නියර් කැලිපරය හා මයික්රොමීටර ඉස්කුරුප්පු ආමානයේ කුඩාම මිනුම, මූලාංක දෝෂය සහ භාගික/ප්රතිශත දෝෂ ගණනය උසස් පෙළ භෞතික විද්යාවේ අත්යවශ්ය පදනමයි.
1. ජාත්යන්තර ඒකක ක්රමය (SI Units) හා මාන විශ්ලේෂණය (Dimensional Analysis)
භෞතික විද්යාවේදී සියලුම ව්යුත්පන්න රාශි මූලික SI රාශි හතක් ඇසුරෙන් ගොඩනැඟේ: දිග (m, මානය L), ස්කන්ධය (kg, මානය M), කාලය (s, මානය T), විද්යුත් ධාරාව (A, මානය I), තාපගතික උෂ්ණත්වය (K, මානය θ), ද්රව්ය ප්රමාණය (mol, මානය N) සහ දීප්ත තීව්රතාව (cd, මානය J). තල කෝණය (රේඩියන — rad) හා ඝන කෝණය (ස්ටෙරේඩියන — sr) මාන රහිත පරිපූරක රාශි වේ.
| ව්යුත්පන්න භෞතික රාශිය | සම්බන්ධතාවය | SI ඒකකය (මූලික ඒකක ඇසුරෙන්) | මාන සූත්රය |
|---|---|---|---|
| බලය (Force, F) | F = ma | N = kg m s−2 | [M L T−2] |
| කාර්යය / ශක්තිය (Work / Energy) | W = Fs | J = kg m2 s−2 | [M L2 T−2] |
| පීඩනය / ප්රත්යාබලය / යං මාපාංකය | P = F / A | Pa = kg m−1 s−2 | [M L−1 T−2] |
| දුස්ස්රාවිතා සංගුණකය (η) | F = 6πηrv | Pa s = kg m−1 s−1 | [M L−1 T−1] |
| ප්ලාන්ක් නියතය (h) / කෝණික ගම්යතාව | E = hf | J s = kg m2 s−1 | [M L2 T−1] |
| සාර්වත්ර ගුරුත්වාකර්ෂණ නියතය (G) | F = Gm₁m₂ / r² | N m2 kg−2 = kg−1 m3 s−2 | [M−1 L3 T−2] |
මාන සමජාතීයතා මූලධර්මය (Principle of Homogeneity): භෞතිකව නිවැරදි ඕනෑම සමීකරණයක එකතු කරන හෝ අඩු කරන සෑම පදයකම මාන සමාන විය යුතුය. එමෙන්ම sin(x), cos(x), log(x) සහ ex වැනි ශ්රිතවල විචල්යය x මෙන්ම එම ශ්රිතයේ ප්රතිඵලයද සැමවිටම මාන රහිත (Dimensionless) වේ. (උදා: N = N₀ e−λt හි [λt] = 1 බැවින් [λ] = T−1 වේ.)
2. මිනුම් උපකරණ, කුඩාම මිනුම (Least Count) හා මූලාංක දෝෂ (Zero Error)
- වර්නියර් කැලිපරය (Vernier Calliper): ප්රධාන පරිමාණයේ කුඩාම කොටසක දිග a ද, ප්රධාන පරිමාණ කොටස් m ගණනක් වර්නියර් පරිමාණ කොටස් n ගණනකට සමපාත වේ නම් ද, කුඩාම මිනුම (LC) = a × (1 − m/n) වේ. සම්මත වර්නියර් කැලිපරයක
1 mmකොටස් 9ක් වර්නියර් කොටස් 10කට බෙදා ඇති බැවින්LC = 1(1 − 9/10) = 0.1 mm = 0.01 cmවේ.- හනු ස්පර්ශ කළ විට වර්නියර් ශුන්යය ප්රධාන ශුන්යයට දකුණින් පවතී නම් ධන මූලාංක දෝෂයක් (+ZE) පවතින අතර එය නිරීක්ෂිත පාඨාංකයෙන් අඩු කළ යුතුය:
නිවැරදි පාඨාංකය = නිරීක්ෂිත පාඨාංකය − (± මූලාංක දෝෂය).
- හනු ස්පර්ශ කළ විට වර්නියර් ශුන්යය ප්රධාන ශුන්යයට දකුණින් පවතී නම් ධන මූලාංක දෝෂයක් (+ZE) පවතින අතර එය නිරීක්ෂිත පාඨාංකයෙන් අඩු කළ යුතුය:
- මයික්රොමීටර ඉස්කුරුප්පු ආමානය (Micrometer Screw Gauge): ඉස්කුරුප්පු අන්තරාලය (Pitch — වට පරිමාණය එක් පූර්ණ වටයක් කරකැවූ විට ඉදිරියට යන දුර)
0.5 mmවන අතර වට පරිමාණය කොටස්50කට බෙදා ඇති විට කුඩාම මිනුම = අන්තරාලය / වට පරිමාණ කොටස් ගණන = 0.5 mm / 50 = 0.01 mm වේ. තුඩු තද වීම වැළැක්වීමට සැමවිටම රැචට්ටුව (Ratchet) අල්ලා කරකැවිය යුතුය. - ගෝලමානය (Spherometer): වක්ර පෘෂ්ඨයක වක්රතා අරය R සෙවීමට භාවිත කරයි. පාද අතර සාමාන්ය දුර a සහ මැද ඉස්කුරුප්පුවේ උන්නතාංශය/අවනතාංශය h නම්: R = a² / (6h) + h / 2 වේ.
3. දෝෂ විශ්ලේෂණය (Error Propagation) සහ මිනුම් උපකරණ තේරීම
භෞතික රාශියක් Q = xa yb / zc ලෙස ප්රකාශ වන විට උපරිම භාගික දෝෂය සහ ප්රතිශත දෝෂය පහත සූත්රයෙන් ලැබේ:
ΔQ / Q = a(Δx / x) + b(Δy / y) + c(Δz / z) සහ ප්රතිශත දෝෂය (%) = (ΔQ / Q) × 100%
විසඳූ නිදසුන: සරල අවලම්බයක g = 4π²L / T² පරීක්ෂණයේදී L = 100.0 ± 0.1 cm සහ දෝලන 20ක කාලය t = 40.0 ± 0.2 s නම්, g හි ප්රතිශත දෝෂය සොයන්න:
ΔL / L = 0.1 / 100.0 = 0.001 (0.1%) සහ ΔT / T = Δt / t = 0.2 / 40.0 = 0.005 (0.5%).
එවිට (Δg / g) × 100% = (ΔL / L)×100% + 2(ΔT / T)×100% = 0.1% + 2(0.5%) = 1.1% වේ.
5 mm ඝනකමක් මැනීමට මීටර කෝදුව (0.5/5 × 100% = 10%) හෝ 0.1 mm වර්නියර් කැලිපරය (0.1/5 × 100% = 2% > 1%) ප්රමාණවත් නොවන අතර මයික්රොමීටර ඉස්කුරුප්පු ආමානය (0.01/5 × 100% = 0.2% < 1%) තෝරාගත යුතුය.