# මිනුම්: ඒකක, මාන විශ්ලේෂණය සහ මිනුම් උපකරණ (Measurement: SI Units, Dimensional Analysis, Vernier Calliper & Micrometer Screw Gauge)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-12/physics/measurement-dimensions-and-instruments/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 12, භෞතික විද්‍යාව (Physics), Unit 1
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 3–4ක් සහ II-A පත්‍රයේ 1 වන අනිවාර්ය ව්‍යුහගත රචනා ප්‍රශ්නය (ලකුණු 10–12%)
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/selesyll

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
භෞතික රාශි මූලික SI ඒකක හතක් ඇසුරෙන් ප්‍රකාශ කරන අතර මාන විශ්ලේෂණය මඟින් භෞතික සමීකරණවල සමජාතීයතාව පරීක්ෂා කිරීම සහ නව සම්බන්ධතා ව්‍යුත්පන්න කිරීම සිදු කෙරේ. වර්නියර් කැලිපරය හා මයික්‍රොමීටර ඉස්කුරුප්පු ආමානයේ කුඩාම මිනුම, මූලාංක දෝෂය සහ භාගික/ප්‍රතිශත දෝෂ ගණනය උසස් පෙළ භෞතික විද්‍යාවේ අත්‍යවශ්‍ය පදනමයි.

*English Summary:* Physical quantities are expressed through seven SI base units, validated via dimensional homogeneity, and measured precisely using Vernier callipers and micrometer screw gauges while accounting for least count, zero error, and fractional/percentage uncertainties.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. ජාත්‍යන්තර ඒකක ක්‍රමය (SI Units) හා මාන විශ්ලේෂණය (Dimensional Analysis)

භෞතික විද්‍යාවේදී සියලුම ව්‍යුත්පන්න රාශි මූලික SI රාශි හතක් ඇසුරෙන් ගොඩනැඟේ: දිග (`m`, මානය `L`), ස්කන්ධය (`kg`, මානය `M`), කාලය (`s`, මානය `T`), විද්‍යුත් ධාරාව (`A`, මානය `I`), තාපගතික උෂ්ණත්වය (`K`, මානය `θ`), ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණය (`mol`, මානය `N`) සහ දීප්ත තීව්‍රතාව (`cd`, මානය `J`). තල කෝණය (රේඩියන — `rad`) හා ඝන කෝණය (ස්ටෙරේඩියන — `sr`) **මාන රහිත පරිපූරක රාශි** වේ.

  | 
    
      ව්‍යුත්පන්න භෞතික රාශිය 
      | සම්බන්ධතාවය 
      | SI ඒකකය (මූලික ඒකක ඇසුරෙන්) 
      | මාන සූත්‍රය 
    

  
  
    
      | බලය (Force, *F*) 
      | *F = ma* 
      | N = kg m s−2 
      | [M L T−2] 
    

    
      | කාර්යය / ශක්තිය (Work / Energy) 
      | *W = Fs* 
      | J = kg m2 s−2 
      | [M L2 T−2] 
    

    
      | පීඩනය / ප්‍රත්‍යාබලය / යං මාපාංකය 
      | *P = F / A* 
      | Pa = kg m−1 s−2 
      | [M L−1 T−2] 
    

    
      | දුස්ස්‍රාවිතා සංගුණකය (*η*) 
      | *F = 6πηrv* 
      | Pa s = kg m−1 s−1 
      | [M L−1 T−1] 
    

    
      | ප්ලාන්ක් නියතය (*h*) / කෝණික ගම්‍යතාව 
      | *E = hf* 
      | J s = kg m2 s−1 
      | [M L2 T−1] 
    

    
      | සාර්වත්‍ර ගුරුත්වාකර්ෂණ නියතය (*G*) 
      | *F = Gm₁m₂ / r²* 
      | N m2 kg−2 = kg−1 m3 s−2 
      | [M−1 L3 T−2] 
    

  

**මාන සමජාතීයතා මූලධර්මය (Principle of Homogeneity):** භෞතිකව නිවැරදි ඕනෑම සමීකරණයක එකතු කරන හෝ අඩු කරන සෑම පදයකම මාන සමාන විය යුතුය. එමෙන්ම `sin(x)`, `cos(x)`, `log(x)` සහ `ex` වැනි ශ්‍රිතවල විචල්‍යය `x` මෙන්ම එම ශ්‍රිතයේ ප්‍රතිඵලයද **සැමවිටම මාන රහිත (Dimensionless)** වේ. (උදා: *N = N₀ e−λt* හි `[λt] = 1` බැවින් `[λ] = T−1` වේ.)

### 2. මිනුම් උපකරණ, කුඩාම මිනුම (Least Count) හා මූලාංක දෝෂ (Zero Error)

  - **වර්නියර් කැලිපරය (Vernier Calliper):** ප්‍රධාන පරිමාණයේ කුඩාම කොටසක දිග *a* ද, ප්‍රධාන පරිමාණ කොටස් *m* ගණනක් වර්නියර් පරිමාණ කොටස් *n* ගණනකට සමපාත වේ නම් ද, **කුඩාම මිනුම (LC) = a × (1 − m/n)** වේ. සම්මත වර්නියර් කැලිපරයක `1 mm` කොටස් 9ක් වර්නියර් කොටස් 10කට බෙදා ඇති බැවින් `LC = 1(1 − 9/10) = 0.1 mm = 0.01 cm` වේ.
    
      හනු ස්පර්ශ කළ විට වර්නියර් ශුන්‍යය ප්‍රධාන ශුන්‍යයට **දකුණින්** පවතී නම් **ධන මූලාංක දෝෂයක් (+ZE)** පවතින අතර එය නිරීක්ෂිත පාඨාංකයෙන් **අඩු කළ යුතුය**: `නිවැරදි පාඨාංකය = නිරීක්ෂිත පාඨාංකය − (± මූලාංක දෝෂය)`.

    
  
  - **මයික්‍රොමීටර ඉස්කුරුප්පු ආමානය (Micrometer Screw Gauge):** ඉස්කුරුප්පු අන්තරාලය (Pitch — වට පරිමාණය එක් පූර්ණ වටයක් කරකැවූ විට ඉදිරියට යන දුර) `0.5 mm` වන අතර වට පරිමාණය කොටස් `50`කට බෙදා ඇති විට **කුඩාම මිනුම = අන්තරාලය / වට පරිමාණ කොටස් ගණන = 0.5 mm / 50 = 0.01 mm** වේ. තුඩු තද වීම වැළැක්වීමට සැමවිටම **රැචට්ටුව (Ratchet)** අල්ලා කරකැවිය යුතුය.

  - **ගෝලමානය (Spherometer):** වක්‍ර පෘෂ්ඨයක වක්‍රතා අරය *R* සෙවීමට භාවිත කරයි. පාද අතර සාමාන්‍ය දුර *a* සහ මැද ඉස්කුරුප්පුවේ උන්නතාංශය/අවනතාංශය *h* නම්: **R = a² / (6h) + h / 2** වේ.

### 3. දෝෂ විශ්ලේෂණය (Error Propagation) සහ මිනුම් උපකරණ තේරීම

භෞතික රාශියක් **Q = xa yb / zc** ලෙස ප්‍රකාශ වන විට උපරිම භාගික දෝෂය සහ ප්‍රතිශත දෝෂය පහත සූත්‍රයෙන් ලැබේ:

`ΔQ / Q = a(Δx / x) + b(Δy / y) + c(Δz / z)`   සහ   **ප්‍රතිශත දෝෂය (%) = (ΔQ / Q) × 100%**

**විසඳූ නිදසුන:** සරල අවලම්බයක *g = 4π²L / T²* පරීක්ෂණයේදී `L = 100.0 ± 0.1 cm` සහ දෝලන 20ක කාලය `t = 40.0 ± 0.2 s` නම්, *g* හි ප්‍රතිශත දෝෂය සොයන්න:
`ΔL / L = 0.1 / 100.0 = 0.001 (0.1%)` සහ `ΔT / T = Δt / t = 0.2 / 40.0 = 0.005 (0.5%)`.
එවිට `(Δg / g) × 100% = (ΔL / L)×100% + 2(ΔT / T)×100% = 0.1% + 2(0.5%) = 1.1%` වේ.

  **විභාග ඉඟිය (ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණ 1% නීතිය):** ශ්‍රී ලංකා A/L භෞතික විද්‍යා ප්‍රායෝගික පරීක්ෂණවලදී මිනුමක ප්‍රතිශත දෝෂය **1% ට වඩා අඩු හෝ සමාන (≤ 1%)** වන පරිදි උපකරණය තෝරාගත යුතුය! නිදසුනක් ලෙස `5 mm` ඝනකමක් මැනීමට මීටර කෝදුව (`0.5/5 × 100% = 10%`) හෝ `0.1 mm` වර්නියර් කැලිපරය (`0.1/5 × 100% = 2% > 1%`) ප්‍රමාණවත් නොවන අතර **මයික්‍රොමීටර ඉස්කුරුප්පු ආමානය** (`0.01/5 × 100% = 0.2% < 1%`) තෝරාගත යුතුය.

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: (අ) මයික්‍රොමීටර ඉස්කුරුප්පු ආමානයක අන්තරාලය 0.5 mm වන අතර වට පරිමාණය කොටස් 50කට බෙදා ඇත. කිණිහිරය සහ ඉද්ද ස්පර්ශ වන සේ රැචට්ටුව කරකැවූ විට රේඛීය පරිමාණයේ ශුන්‍ය සලකුණ සම්පූර්ණයෙන් වැසී යන අතර යොමු රේඛාව වට පරිමාණයේ 47 වන කොටස සමඟ සමපාත වේ. (i) මෙහි මූලාංක දෝෂයේ ලකුණ හා විශාලත්වය සොයන්න. (ii) සිහින් ලෝහ කම්බියක විෂ්කම්භය මැනීමේදී රේඛීය පරිමාණයේ 1.5 mm සලකුණ පෙනෙන අතර වට පරිමාණයේ 22 වන කොටස යොමු රේඛාව හා සමපාත වේ නම් කම්බියේ සත්‍ය විෂ්කම්භයත් එහි ප්‍රතිශත දෝෂයත් ගණනය කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** කුඩාම මිනුම (LC) = 0.5 mm / 50 = 0.01 mm.; රේඛීය පරිමාණයේ ශුන්‍යය වැසී වට පරිමාණයේ 47 සමපාත වන බැවින් එය සෘණ මූලාංක දෝෂයකි (−ZE); විශාලත්වය = (50 − 47) × 0.01 mm = 0.03 mm (එනම් මූලාංක දෝෂය = −0.03 mm).; කම්බියේ නිරීක්ෂිත පාඨාංකය = 1.50 mm + (22 × 0.01 mm) = 1.72 mm.; සත්‍ය විෂ්කම්භය d = නිරීක්ෂිත පාඨාංකය − (−0.03 mm) = 1.72 + 0.03 = 1.75 mm.; ප්‍රතිශත දෝෂය = (Δd / d) × 100% = (0.01 / 1.75) × 100% = 0.57% (ආසන්න වශයෙන් 0.57% ≤ 1% බැවින් මිනුම නිරවද්‍ය වේ).

### Q2: සිහින් නළයක් තුළින් අනාකූලව ගලා යන ද්‍රවයක තත්පරයකදී ගලන පරිමා සීඝ්‍රතාව (Q = V/t), නළයේ අභ්‍යන්තර අරය (r), ද්‍රවයේ දුස්ස්‍රාවිතා සංගුණකය (η) සහ ඒකක දිගක පීඩන අනුක්‍රමණය (P/l) මත රඳා පවතී. මාන විශ්ලේෂණය මඟින් පොයිසෙයිල් සමීකරණයේ ආකාරය Q = k r^x η^y (P/l)^z ලෙස ගෙන x, y, z දර්ශකවල අගයන් ව්‍යුත්පන්න කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** එක් එක් රාශියේ මාන ලිවීම: [Q] = L³T⁻¹, [r] = L, [η] = ML⁻¹T⁻¹, [P/l] = (ML⁻¹T⁻²)/L = ML⁻²T⁻².; මාන සමජාතීයතාව යෙදීම: [M⁰ L³ T⁻¹] = [L]^x [M L⁻¹ T⁻¹]^y [M L⁻² T⁻²]^z = M^(y+z) L^(x − y − 2z) T^(−y − 2z).; M හි දර්ශක සමාන කිරීමෙන්: y + z = 0 ⇒ y = −z.; T හි දර්ශක සමාන කිරීමෙන්: −y − 2z = −1 ⇒ z − 2z = −1 ⇒ z = 1 සහ එබැවින් y = −1.; L හි දර්ශක සමාන කිරීමෙන්: x − (−1) − 2(1) = 3 ⇒ x − 1 = 3 ⇒ x = 4. එබැවින් Q = k (P r⁴) / (η l) ලැබේ.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: වැන් ඩර් වාල්ස් වායු සමීකරණය (P + a/V²)(V − b) = RT හි P යනු පීඩනය ද V යනු පරිමාව ද වේ නම්, (a / b) අනුපාතයේ මාන සමාන වන්නේ කවර භෞතික රාශියේ මානවලටද?
- [ ] (1) බලය (Force)
- [✓] (2) ශක්තිය / කාර්යය (Energy / Work)
- [ ] (3) ගම්‍යතාව (Momentum)
- [ ] (4) ක්ෂමතාව (Power)
> **පැහැදිලි කිරීම:** මාන සමජාතීයතාව අනුව [a/V²] = [P] ⇒ [a] = [P][V²] සහ [b] = [V] වේ. එවිට [a/b] = [PV²]/[V] = [PV] = (ML⁻¹T⁻²)(L³) = ML²T⁻², එනම් ශක්තියේ/කාර්යයේ මාන වේ.

### MCQ 2: විශේෂ වර්නියර් කැලිපරයක ප්‍රධාන පරිමාණය මිලිමීටර (1 mm) කොටස්වලට බෙදා ඇති අතර ප්‍රධාන පරිමාණ කොටස් 19ක් වර්නියර් පරිමාණයේ කොටස් 20ක් සමඟ සමපාත වේ. මෙම කැලිපරයේ කුඩාම මිනුම කොපමණද?
- [ ] (1) 0.10 mm
- [✓] (2) 0.05 mm
- [ ] (3) 0.02 mm
- [ ] (4) 0.01 mm
> **පැහැදිලි කිරීම:** එක් වර්නියර් කොටසක දිග = 19/20 mm = 0.95 mm. එබැවින් කුඩාම මිනුම (LC) = 1 mm − 0.95 mm = 0.05 mm වේ.

### MCQ 3: ඝන ලෝහ ගෝලයක ඝනත්වය ρ = 6m / (πd³) සූත්‍රයෙන් සෙවීමේදී ස්කන්ධය (m) මැනීමේ ප්‍රතිශත දෝෂය 0.4% ක් ද විෂ්කම්භය (d) මැනීමේ ප්‍රතිශත දෝෂය 0.5% ක් ද නම්, ඝනත්වය (ρ) හි උපරිම ප්‍රතිශත දෝෂය කොපමණද?
- [ ] (1) 0.9%
- [ ] (2) 1.4%
- [✓] (3) 1.9%
- [ ] (4) 2.7%
> **පැහැදිලි කිරීම:** (Δρ/ρ)×100% = (Δm/m)×100% + 3(Δd/d)×100% = 0.4% + 3(0.5%) = 0.4% + 1.5% = 1.9% වේ.

### MCQ 4: ප්ලාන්ක් නියතය (h) සහ චලිතවේගී නිව්ටෝනීය ගම්‍යතාව වෙනුවට භ්‍රමණ කෝණික ගම්‍යතාව (L = Iω) යන රාශි දෙක සැලකූ විට ඒවා පිළිබඳ නිවැරදි ප්‍රකාශය කුමක්ද?
- [✓] (1) රාශි දෙකටම එකම මාන [M L² T⁻¹] පවතී.
- [ ] (2) රාශි දෙකටම [M L² T⁻²] මාන පවතී.
- [ ] (3) h මාන රහිත වන අතර L හි මාන [M L T⁻¹] වේ.
- [ ] (4) h/L අනුපාතයේ මාන සංඛ්‍යාතයේ (T⁻¹) මානවලට සමාන වේ.
> **පැහැදිලි කිරීම:** E = hf නිසා [h] = [ML²T⁻²]/[T⁻¹] = ML²T⁻¹ වන අතර L = mvr නිසා [L] = M(LT⁻¹)(L) = ML²T⁻¹ වේ. එබැවින් රාශි දෙකටම එකම මාන පවතී.

### MCQ 5: මයික්‍රොමීටර ඉස්කුරුප්පු ආමානයක කුඩාම මිනුම 0.01 mm වන අතර එහි ධන මූලාංක දෝෂය +0.04 mm වේ. තහඩුවක ඝනකම මැනීමේදී නිරීක්ෂිත පාඨාංකය 2.31 mm නම් තහඩුවේ නිවැරදි ඝනකම කොපමණද?
- [ ] (1) 2.35 mm
- [ ] (2) 2.31 mm
- [✓] (3) 2.27 mm
- [ ] (4) 2.23 mm
> **පැහැදිලි කිරීම:** ධන මූලාංක දෝෂයක් (+0.04 mm) නිරීක්ෂිත පාඨාංකයෙන් අඩු කළ යුතු බැවින් නිවැරදි පාඨාංකය = 2.31 mm − (+0.04 mm) = 2.27 mm වේ.

### MCQ 6: කැලිපරයක් භාවිතයෙන් ලෝහ නළයක අභ්‍යන්තර විෂ්කම්භය හා ගැඹුර මැනීම සඳහා පිළිවෙළින් භාවිත කළ යුතු කොටස් මොනවාද?
- [ ] (1) පිටත හනු සහ ඇතුළත හනු
- [✓] (2) ඇතුළත (ඉහළ) හනු සහ ගැඹුරු මිනුම් කූර (Depth rod)
- [ ] (3) ගැඹුරු මිනුම් කූර සහ පිටත හනු
- [ ] (4) පිටත හනු පමණි
> **පැහැදිලි කිරීම:** වර්නියර් කැලිපරයේ ඉහළින් පිහිටි ඇතුළත හනු (Internal jaws) නළයේ අභ්‍යන්තර විෂ්කම්භය මැනීමටත්, පසුපසින් නෙරා යන ගැඹුරු මිනුම් කූර ගැඹුර මැනීමටත් භාවිත කරයි.

### MCQ 7: පහත සඳහන් භෞතික රාශි කාණ්ඩ අතුරින් සියලුම රාශි මාන රහිත (Dimensionless) වන්නේ කවර කාණ්ඩයේද?
- [✓] (1) විකෘතිය (Strain), වර්තනාංකය, සාපේක්ෂ ඝනත්වය සහ තල කෝණය
- [ ] (2) ප්‍රත්‍යාබලය, විකෘතිය සහ ඝර්ෂණ සංගුණකය
- [ ] (3) කෝණික ප්‍රවේගය, තල කෝණය සහ සංඛ්‍යාතය
- [ ] (4) පෘෂ්ඨික ආතතිය, දුස්ස්‍රාවිතාව සහ වර්තනාංකය
> **පැහැදිලි කිරීම:** විකෘතිය (Δl/l), වර්තනාංකය (c/v), සාපේක්ෂ ඝනත්වය (ρ/ρ_w) සහ තල කෝණය (s/r) යන හතරම සමාන මාන සහිත රාශි දෙකක අනුපාත වන බැවින් මාන රහිත වේ.

### MCQ 8: ගෝලමානයක පාද තුන අතර සාමාන්‍ය දුර a = 3.0 cm වන අතර උත්තල ගෝලීය පෘෂ්ඨයක් මත තැබූ විට මැද ඉස්කුරුප්පුව තල පෘෂ්ඨ පාඨාංකයට සාපේක්ෂව h = 0.50 mm ක් ඉහළට ඔසවන්නට සිදු විය. ගෝලීය පෘෂ්ඨයේ වක්‍රතා අරය R ආසන්න වශයෙන් කොපමණද?
- [ ] (1) 15.0 cm
- [✓] (2) 30.0 cm
- [ ] (3) 45.0 cm
- [ ] (4) 60.0 cm
> **පැහැදිලි කිරීම:** a = 3.0 cm හා h = 0.05 cm වේ. R = a²/(6h) + h/2 = 9.0 / (6 × 0.05) + 0.025 = 9.0 / 0.30 + 0.025 = 30.025 cm ≈ 30.0 cm වේ.
