ඉල්ලුම, සැපයුම සහ වෙළඳපොළ සමතුලිතතාවය
තරගකාරී වෙළඳපොළක භාණ්ඩයක මිල හා හුවමාරු ප්රමාණය තීරණය වන්නේ ගැනුම්කරුවන්ගේ ඉල්ලුම් හැසිරීම (Qd = a − bP) සහ නිෂ්පාදකයන්ගේ සැපයුම් හැසිරීම (Qs = c + dP) සමාන වන වෙළඳපොළ සමතුලිත ලක්ෂ්යයේදීය. ඉල්ලුම් මිල නම්යතාව, ආදායම් හා හරස් නම්යතාව, පාරිභෝගික හා නිෂ්පාදක අතිරික්තය සහ රජයේ මිල පාලන ප්රතිවිපාක මෙහිදී විශ්ලේෂණය කෙරේ.
1. ඉල්ලුම් නීතිය, ඉල්ලුම් ශ්රිතය සහ ඉල්ලුම වෙනස් වීම
ඉල්ලුම් නීතිය (Law of Demand): අනෙකුත් සාධක ස්ථාවරව පවතින විට (Ceteris paribus) සාමාන්ය භාණ්ඩයක මිල ඉහළ යන විට ඉල්ලුම් ප්රමාණය අඩු වන අතර මිල පහළ යන විට ඉල්ලුම් ප්රමාණය වැඩි වේ. මේ සඳහා ආදේශන ප්රතිවිපාකය සහ ආදායම් ප්රතිවිපාකය බලපායි.
- රේඛීය ඉල්ලුම් සමීකරණය:
Qd = a − bP. මෙහි a යනු මිල ශුන්ය විට ස්වායත්ත ඉල්ලුම ද,−b = ΔQd / ΔPයනු මිල රු. 1කින් වෙනස් වන විට ඉල්ලුම් ප්රමාණය වෙනස් වන අනුපාතය ද වේ. (ඉල්ලුම් වක්රය මිල අක්ෂය කපන ඡේදකයP = a / bවේ.) - ඉල්ලුම් ප්රමාණය වෙනස් වීම (සංකෝචනය / ප්රසාරණය): භාණ්ඩයේම මිල වෙනස් වීම නිසා එකම ඉල්ලුම් වක්රය දිගේ චලනය වීමයි.
- ඉල්ලුම වෙනස් වීම (වක්රය දකුණට/වමට විතැන් වීම): මිල නොවන නිර්ණායක (පාරිභෝගික ආදායම, ආදේශක/අනුපූරක මිල, රුචිකත්වය, අනාගත මිල අපේක්ෂා, ගැනුම්කරුවන් සංඛ්යාව) වෙනස් වීම නිසා සිදුවේ.
2. සැපයුම් සමීකරණය සහ වෙළඳපොළ සමතුලිතතාවය (Market Equilibrium)
රේඛීය සැපයුම් සමීකරණය Qs = c + dP ලෙස ලිවිය හැක. සැපයුම් වක්රය මිල අක්ෂය කපන අවම සැපයුම් මිල Pmin = −c / d වේ (c < 0 විට; c > 0 නම් මිල 0 වන තෙක් සැපයුම් වක්රය මිල අක්ෂය හමුවන තෙක් ගණනයේදී සැලකිලිමත් විය යුතුය!). වෙළඳපොළ සමතුලිතතාවයේදී Qd = Qs බැවින් අධි ඉල්ලුමක් හෝ අධි සැපයුමක් නොපවතී.
විසඳූ නිදසුන (NIE ආකෘති ගැටලුව): Qd = 100 − 2P සහ Qs = −20 + 4P නම් සමතුලිත මිල, ප්රමාණය, පාරිභෝගික අතිරික්තය (CS) සහ නිෂ්පාදක අතිරික්තය (PS) සොයන්න:
1. 100 − 2P = −20 + 4P ⇒ 6P = 120 ⇒ P* = රු. 20 සහ Q* = 100 − 2(20) = ඒකක 60.
2. ඉල්ලුම් වක්රයේ උපරිම මිල (Qd = 0 විට) = 100 / 2 = රු. 50. සැපයුම් වක්රයේ අවම මිල (Qs = 0 විට) = 20 / 4 = රු. 5.
3. පාරිභෝගික අතිරික්තය (CS) = ½ × (50 − 20) × 60 = රු. 900.
4. නිෂ්පාදක අතිරික්තය (PS) = ½ × (20 − 5) × 60 = රු. 450. මුළු ආර්ථික අතිරික්තය = 900 + 450 = රු. 1,350.
3. ඉල්ලුම් නම්යතා වර්ග තුන (Price, Income & Cross Elasticity)
| නම්යතා වර්ගය | ලක්ෂ්ය / චාප සූත්රය | අගය හා ආර්ථික අර්ථකථනය |
|---|---|---|
| ඉල්ලුම් මිල නම්යතාව (Ed) | ලක්ෂ්ය: (ΔQd/ΔP) × (P/Qd)චාප: (ΔQd/ΔP) × ((P₁+P₂)/(Q₁+Q₂)) |
|Ed| > 1 නම්ය (මිල අඩු කළ විට මුළු අයභාරය TR වැඩි වේ); |Ed| < 1 අනම්ය; |Ed| = 1 ඒකීය නම්ය (TR උපරිම වේ) |
| ආදායම් ඉල්ලුම් නම්යතාව (YED) | (% ΔQd) / (% ΔY) |
YED > 0 සාමාන්ය භාණ්ඩ (>1 සුඛෝපභෝගී, 0<YED<1 අත්යවශ්ය); YED < 0 බාල (Inferior) භාණ්ඩ |
| හරස් ඉල්ලුම් නම්යතාව (XED) | (% ΔQx) / (% ΔPy) |
XED > 0 ආදේශක භාණ්ඩ (උදා: තේ හා කෝපි); XED < 0 අනුපූරක භාණ්ඩ (උදා: මෝටර් රථ හා පෙට්රල්) |