# ඉල්ලුම, සැපයුම සහ වෙළඳපොළ සමතුලිතතාවය (Demand, Supply, Elasticity & Market Equilibrium)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-12/economics/demand-supply-and-market-equilibrium/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 12, ආර්ථික විද්‍යාව (Economics), Unit 2
- **Exam Weight:** A/L ආර්ථික විද්‍යාව I පත්‍රයේ MCQ 6–8ක් සහ II පත්‍රයේ 2 වන අංගසම්පූර්ණ ගණනය කිරීමේ හා ප්‍රස්තාරික ප්‍රශ්නය (ලකුණු 18–20%)
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/selesyll

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
තරගකාරී වෙළඳපොළක භාණ්ඩයක මිල හා හුවමාරු ප්‍රමාණය තීරණය වන්නේ ගැනුම්කරුවන්ගේ ඉල්ලුම් හැසිරීම (Qd = a − bP) සහ නිෂ්පාදකයන්ගේ සැපයුම් හැසිරීම (Qs = c + dP) සමාන වන වෙළඳපොළ සමතුලිත ලක්ෂ්‍යයේදීය. ඉල්ලුම් මිල නම්‍යතාව, ආදායම් හා හරස් නම්‍යතාව, පාරිභෝගික හා නිෂ්පාදක අතිරික්තය සහ රජයේ මිල පාලන ප්‍රතිවිපාක මෙහිදී විශ්ලේෂණය කෙරේ.

*English Summary:* Microeconomic market analysis covering linear demand and supply equations, market equilibrium (Qd = Qs), price/income/cross elasticities, consumer and producer surplus, and welfare effects of price ceilings, floors, taxes, and subsidies.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. ඉල්ලුම් නීතිය, ඉල්ලුම් ශ්‍රිතය සහ ඉල්ලුම වෙනස් වීම

**ඉල්ලුම් නීතිය (Law of Demand):** අනෙකුත් සාධක ස්ථාවරව පවතින විට (*Ceteris paribus*) සාමාන්‍ය භාණ්ඩයක මිල ඉහළ යන විට ඉල්ලුම් ප්‍රමාණය අඩු වන අතර මිල පහළ යන විට ඉල්ලුම් ප්‍රමාණය වැඩි වේ. මේ සඳහා **ආදේශන ප්‍රතිවිපාකය** සහ **ආදායම් ප්‍රතිවිපාකය** බලපායි.

  - **රේඛීය ඉල්ලුම් සමීකරණය:** `Qd = a − bP`. මෙහි *a* යනු මිල ශුන්‍ය විට ස්වායත්ත ඉල්ලුම ද, `−b = ΔQd / ΔP` යනු මිල රු. 1කින් වෙනස් වන විට ඉල්ලුම් ප්‍රමාණය වෙනස් වන අනුපාතය ද වේ. (ඉල්ලුම් වක්‍රය මිල අක්ෂය කපන ඡේදකය `P = a / b` වේ.)

  - **ඉල්ලුම් ප්‍රමාණය වෙනස් වීම (සංකෝචනය / ප්‍රසාරණය):** භාණ්ඩයේම මිල වෙනස් වීම නිසා *එකම ඉල්ලුම් වක්‍රය දිගේ* චලනය වීමයි.

  - **ඉල්ලුම වෙනස් වීම (වක්‍රය දකුණට/වමට විතැන් වීම):** මිල නොවන නිර්ණායක (පාරිභෝගික ආදායම, ආදේශක/අනුපූරක මිල, රුචිකත්වය, අනාගත මිල අපේක්ෂා, ගැනුම්කරුවන් සංඛ්‍යාව) වෙනස් වීම නිසා සිදුවේ.

### 2. සැපයුම් සමීකරණය සහ වෙළඳපොළ සමතුලිතතාවය (Market Equilibrium)

රේඛීය සැපයුම් සමීකරණය **Qs = c + dP** ලෙස ලිවිය හැක. සැපයුම් වක්‍රය මිල අක්ෂය කපන අවම සැපයුම් මිල `Pmin = −c / d` වේ (`c < 0` විට; `c > 0` නම් මිල 0 වන තෙක් සැපයුම් වක්‍රය මිල අක්ෂය හමුවන තෙක් ගණනයේදී සැලකිලිමත් විය යුතුය!). වෙළඳපොළ සමතුලිතතාවයේදී `Qd = Qs` බැවින් අධි ඉල්ලුමක් හෝ අධි සැපයුමක් නොපවතී.

**විසඳූ නිදසුන (NIE ආකෘති ගැටලුව):** `Qd = 100 − 2P` සහ `Qs = −20 + 4P` නම් සමතුලිත මිල, ප්‍රමාණය, පාරිභෝගික අතිරික්තය (CS) සහ නිෂ්පාදක අතිරික්තය (PS) සොයන්න:
1. `100 − 2P = −20 + 4P ⇒ 6P = 120 ⇒ P* = රු. 20` සහ `Q* = 100 − 2(20) = ඒකක 60`.
2. ඉල්ලුම් වක්‍රයේ උපරිම මිල (`Qd = 0` විට) = `100 / 2 = රු. 50`. සැපයුම් වක්‍රයේ අවම මිල (`Qs = 0` විට) = `20 / 4 = රු. 5`.
3. **පාරිභෝගික අතිරික්තය (CS)** = `½ × (50 − 20) × 60 = රු. 900`.
4. **නිෂ්පාදක අතිරික්තය (PS)** = `½ × (20 − 5) × 60 = රු. 450`. මුළු ආර්ථික අතිරික්තය = `900 + 450 = රු. 1,350`.

### 3. ඉල්ලුම් නම්‍යතා වර්ග තුන (Price, Income & Cross Elasticity)

  | 
    
      නම්‍යතා වර්ගය 
      | ලක්ෂ්‍ය / චාප සූත්‍රය 
      | අගය හා ආර්ථික අර්ථකථනය 
    

  
  
    
      | ඉල්ලුම් මිල නම්‍යතාව (*Ed*) 
      | ලක්ෂ්‍ය: `(ΔQd/ΔP) × (P/Qd)`චාප: `(ΔQd/ΔP) × ((P₁+P₂)/(Q₁+Q₂))` 
      | `|Ed| > 1` නම්‍ය (මිල අඩු කළ විට මුළු අයභාරය TR වැඩි වේ); `|Ed| < 1` අනම්‍ය; `|Ed| = 1` ඒකීය නම්‍ය (TR උපරිම වේ) 
    

    
      | ආදායම් ඉල්ලුම් නම්‍යතාව (*YED*) 
      | `(% ΔQd) / (% ΔY)` 
      | `YED > 0` සාමාන්‍ය භාණ්ඩ (`>1` සුඛෝපභෝගී, `0<YED<1` අත්‍යවශ්‍ය); `YED < 0` බාල (Inferior) භාණ්ඩ 
    

    
      | හරස් ඉල්ලුම් නම්‍යතාව (*XED*) 
      | `(% ΔQx) / (% ΔPy)` 
      | `XED > 0` ආදේශක භාණ්ඩ (උදා: තේ හා කෝපි); `XED < 0` අනුපූරක භාණ්ඩ (උදා: මෝටර් රථ හා පෙට්‍රල්) 
    

  

  **විභාග ඉඟිය (බදු භාරය බෙදී යාම):** රජය නිෂ්පාදකයා මත ඒකක බද්දක් (*T*) පැනවූ විට නව සැපයුම් සමීකරණය **Qs(tax) = c + d(P − T)** වේ. ඉල්ලුම සැපයුමට වඩා **අනම්‍ය (|Ed| < Es)** වන විට බදු බරෙන් වැඩි කොටසක් **පාරිභෝගිකයා** මත පැටවෙන අතර ඉල්ලුම වඩා නම්‍ය විට නිෂ්පාදකයා වැඩි බදු බරක් දරයි!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: තරගකාරී වෙළඳපොළක ඉල්ලුම් හා සැපයුම් සමීකරණ Qd = 160 − 4P සහ Qs = −40 + 6P ලෙස දී ඇත. (i) වෙළඳපොළ සමතුලිත මිල, ප්‍රමාණය, පාරිභෝගික අතිරික්තය සහ නිෂ්පාදක අතිරික්තය ගණනය කරන්න. (ii) රජය ඒකකයකට රු. 5ක නිශ්චිත වක්‍ර බද්දක් නිෂ්පාදකයා මත පැනවුවහොත් නව සමතුලිත මිල, පාරිභෝගිකයා හා නිෂ්පාදකයා දරන ඒකක බදු භාරය සහ අහිමි වන සුබසාධනය (Deadweight loss) ගණනය කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** බද්දට පෙර සමතුලිතතාව: 160 − 4P = −40 + 6P ⇒ 10P = 200 ⇒ P* = රු. 20 සහ Q* = 160 − 80 = ඒකක 80.; Qd = 0 විට උපරිම මිල = 160/4 = රු. 40; Qs = 0 විට අවම මිල = 40/6 = රු. 6.67. එවිට CS = ½ × (40 − 20) × 80 = රු. 800 සහ PS = ½ × (20 − 6.67) × 80 = රු. 533.33.; රු. 5ක ඒකක බද්දෙන් පසු නව සැපයුම් සමීකරණය: Qs₁ = −40 + 6(P − 5) = −70 + 6P.; නව සමතුලිතතාව: 160 − 4P = −70 + 6P ⇒ 10P = 230 ⇒ P₁ = රු. 23 සහ Q₁ = 160 − 4(23) = ඒකක 68.; පාරිභෝගික ඒකක බදු බර = 23 − 20 = රු. 3; නිෂ්පාදක ඒකක බදු බර = 5 − 3 = රු. 2; අහිමි වන ශුද්ධ සුබසාධනය (DWL) = ½ × බද්ද × ΔQ = ½ × 5 × (80 − 68) = රු. 30.

### Q2: රජය විසින් අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩයක් සඳහා සමතුලිත මිලට වඩා පහළින් නීතිමය උපරිම මිලක් (Maximum Price / Price Ceiling) නියම කිරීමෙන් වෙළඳපොළේ ඇති වන ආර්ථික ප්‍රතිවිපාක සහ ඒ සඳහා ගත හැකි ප්‍රතිපත්තිමය ක්‍රියාමාර්ග පැහැදිලි කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** ඵලදායී උපරිම මිලක් පැනවිය යුත්තේ වෙළඳපොළ සමතුලිත මිලට (P*) වඩා පහළිනි; එවිට ඉල්ලුම් ප්‍රමාණය වැඩි වී සැපයුම් ප්‍රමාණය හැකිළීම නිසා වෙළඳපොළේ අධි ඉල්ලුමක් (භාණ්ඩ හිඟයක්) හට ගනී.; නිෂ්පාදකයාගේ මුළු අයභාරය හා නිෂ්පාදක අතිරික්තය අඩු වන අතර සුබසාධන හානියක් (Deadweight loss) ඇති වේ.; නීතිවිරෝධී කළුකඩ වෙළඳපොළවල් (Black markets) බිහි වීම, දිගු පෝලිම් ඇති වීම, භාණ්ඩ සඟවා තබා ගැනීම හා නිෂ්පාදන ගුණාත්මකභාවය පිරිහීම සිදු වේ.; මිල නොවන සලාක ක්‍රම (සලාක කාඩ්පත් / කූපන්), රාජ්‍ය ආනයන හෝ ආරක්ෂක තොග මුදා හැරීම සහ දේශීය නිෂ්පාදකයන්ට නිෂ්පාදන සහනාධාර ලබා දී සැපයුම දකුණට විතැන් කිරීම පිළියම් වේ.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: භාණ්ඩයක ඉල්ලුම් සමීකරණය Qd = 120 − 3P ලෙස දී ඇත. මිල රු. 20 ක් වන විට ඉල්ලුමේ ලක්ෂ්‍ය මිල නම්‍යතා සංගුණකය (Ed) කොපමණද?
- [ ] (1) −0.5
- [✓] (2) −1.0
- [ ] (3) −1.5
- [ ] (4) −3.0
> **පැහැදිලි කිරීම:** P = 20 විට Qd = 120 − 3(20) = 60 වේ. ΔQd/ΔP = −3 බැවින් Ed = (−3) × (20 / 60) = −1.0 (ඒකීය නම්‍ය) වේ.

### MCQ 2: සරල රේඛීය පහළට බෑවුම් වන ඉල්ලුම් වක්‍රයක් දිගේ නිෂ්පාදකයාගේ මුළු අයභාරය (Total Revenue = P × Q) උපරිම වන්නේ ඉල්ලුම් මිල නම්‍යතාව කවර අගයක් ගන්නා ලක්ෂ්‍යයේදීද?
- [ ] (1) |Ed| = 0 වන ප්‍රමාණ ඡේදකයේදී
- [ ] (2) |Ed| = ∞ වන මිල ඡේදකයේදී
- [✓] (3) |Ed| = 1 වන මධ්‍ය ලක්ෂ්‍යයේදී
- [ ] (4) |Ed| > 1 වන ඉහළ කොටසේ සෑම තැනකදීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** රේඛීය ඉල්ලුම් වක්‍රයක මධ්‍ය ලක්ෂ්‍යයේදී |Ed| = 1 (ඒකීය නම්‍ය) වන අතර ආන්තික අයභාරය MR = 0 වී මුළු අයභාරය (TR) උපරිම අගයට පත් වේ.

### MCQ 3: X භාණ්ඩයේ මිල 10% කින් ඉහළ ගිය විට Y භාණ්ඩයේ ඉල්ලුම් ප්‍රමාණය 15% කින් පහළ ගියේ නම්, X හා Y අතර හරස් ඉල්ලුම් නම්‍යතාව සහ භාණ්ඩ දෙකේ සම්බන්ධතාවය කුමක්ද?
- [ ] (1) +1.5 සහ ආදේශක භාණ්ඩ වේ
- [✓] (2) −1.5 සහ අනුපූරක භාණ්ඩ වේ
- [ ] (3) −0.67 සහ බාල භාණ්ඩ වේ
- [ ] (4) +1.5 සහ අනුපූරක භාණ්ඩ වේ
> **පැහැදිලි කිරීම:** XED = (%ΔQy) / (%ΔPx) = (−15%) / (+10%) = −1.5. හරස් නම්‍යතාව සෘණ බැවින් X සහ Y අනුපූරක (බද්ධ) භාණ්ඩ යුගලකි.

### MCQ 4: වෙළඳපොළක ඉල්ලුම හා සැපයුම යන දෙකම එකවර වැඩි වුවහොත් (D සහ S වක්‍ර දෙකම දකුණට විතැන් වුවහොත්) නව සමතුලිත මිල (P*) සහ ප්‍රමාණය (Q*) පිළිබඳ නිශ්චිතව කිව හැක්කේ කුමක්ද?
- [ ] (1) සමතුලිත මිල නිශ්චිතවම වැඩි වන අතර ප්‍රමාණය අවිනිශ්චිත වේ.
- [✓] (2) සමතුලිත ප්‍රමාණය නිශ්චිතවම වැඩි වන අතර සමතුලිත මිලට සිදුවන බලපෑම විතැන්වීම්වල සාපේක්ෂ ප්‍රමාණය මත රඳා පවතී.
- [ ] (3) සමතුලිත මිල හා ප්‍රමාණය යන දෙකම නිශ්චිතවම අඩු වේ.
- [ ] (4) සමතුලිත මිල නොවෙනස්ව පවතින අතර ප්‍රමාණය අඩු වේ.
> **පැහැදිලි කිරීම:** ඉල්ලුම වැඩිවීමත් සැපයුම වැඩිවීමත් යන දෙකම ප්‍රමාණය (Q*) ඉහළ නංවයි; නමුත් ඉල්ලුම වැඩිවීම මිල ඉහළටත් සැපයුම වැඩිවීම මිල පහළටත් තල්ලු කරන බැවින් මිල වෙනස සාපේක්ෂ ප්‍රමාණය මත රඳා පවතී.

### MCQ 5: සැපයුම් සමීකරණය Qs = 20 + 2P වන භාණ්ඩයක මිල රු. 15 ක් වන විට නිෂ්පාදක අතිරික්තය (Producer Surplus) ගණනය කිරීමේදී නිවැරදි අගය කොපමණද?
- [✓] (1) රු. 525
- [ ] (2) රු. 375
- [ ] (3) රු. 750
- [ ] (4) රු. 450
> **පැහැදිලි කිරීම:** P = 0 විට පවා Qs = 20 (> 0) බැවින් සැපයුම් වක්‍රය ප්‍රමාණ අක්ෂය Q = 20 හිදී කපයි! P = 15 විට Qs = 20 + 30 = 50. එබැවින් නිෂ්පාදක අතිරික්තය මිල අක්ෂයත් Qs වක්‍රයත් P=15 රේඛාවත් අතර ත්‍රපීසියමේ වර්ගඵලයයි: ½ × (20 + 50) × 15 = 35 × 15 = රු. 525! (මෙය ප්‍රසිද්ධ A/L විභාග උගුලකි.)

### MCQ 6: ගොවි නිෂ්පාදකයන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා රජය සමතුලිත මිලට වඩා ඉහළින් සහතික අවම මිලක් (Minimum Price / Price Floor) නියම කළ විට වෙළඳපොළේ ඇති වන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) අධි ඉල්ලුමක් (භාණ්ඩ හිඟයක්)
- [✓] (2) අධි සැපයුමක් (භාණ්ඩ අතිරික්තයක්)
- [ ] (3) සැපයුම් වක්‍රය වමට විතැන් වීමක්
- [ ] (4) පාරිභෝගික අතිරික්තය ඉහළ යාමක්
> **පැහැදිලි කිරීම:** සමතුලිත මිලට වඩා ඉහළින් අවම මිලක් පැනවූ විට නිෂ්පාදකයෝ වැඩියෙන් සැපයීමට පෙලඹෙන අතර පාරිභෝගික ඉල්ලුම් ප්‍රමාණය අඩු වන බැවින් අධි සැපයුමක් (Qs > Qd) ඇති වේ.

### MCQ 7: පාරිභෝගිකයෙකුගේ මාසික ආදායම රු. 40,000 සිට රු. 50,000 දක්වා ඉහළ ගිය විට කිසියම් භාණ්ඩයකට කරන ඉල්ලුම ඒකක 20 සිට 16 දක්වා අඩු විය. මෙම භාණ්ඩය කවර වර්ගයකට අයත් වේද?
- [ ] (1) සුඛෝපභෝගී භාණ්ඩයක් (YED > 1)
- [ ] (2) සාමාන්‍ය අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩයක් (0 < YED < 1)
- [✓] (3) බාල භාණ්ඩයක් (Inferior good, YED < 0)
- [ ] (4) අනුපූරක භාණ්ඩයක්
> **පැහැදිලි කිරීම:** ආදායම ඉහළ යන විට (+25%) ඉල්ලුම් ප්‍රමාණය පහළ ගිය (−20%) බැවින් ආදායම් ඉල්ලුම් නම්‍යතාව සෘණ වේ (YED = −0.8 < 0); එබැවින් එය බාල භාණ්ඩයකි.

### MCQ 8: සම්පූර්ණයෙන්ම අනම්‍ය ඉල්ලුමක් (Ed = 0, සිරස් ඉල්ලුම් වක්‍රයක්) සහිත භාණ්ඩයක් මත රජය රු. 20 ක නිශ්චිත ඒකක බද්දක් පැනවුවහොත් කුමක් සිදු වේද?
- [ ] (1) මුළු රු. 20 බදු බරම නිෂ්පාදකයා විසින් දරනු ලබයි.
- [✓] (2) මුළු රු. 20 බදු බරම පාරිභෝගිකයා මත පැටවෙන අතර සමතුලිත ප්‍රමාණය වෙනස් නොවේ.
- [ ] (3) පාරිභෝගිකයා හා නිෂ්පාදකයා රු. 10 බැගින් සමව බෙදා ගනී.
- [ ] (4) සමතුලිත ප්‍රමාණය ශුන්‍යය දක්වා පහත වැටේ.
> **පැහැදිලි කිරීම:** Ed = 0 විට මිල කොපමණ ඉහළ ගියද පාරිභෝගිකයෝ එකම ප්‍රමාණය මිලදී ගන්නා බැවින් මිල රු. 20 කින්ම ඉහළ ගොස් සම්පූර්ණ බදු බරම පාරිභෝගිකයා දරයි; ප්‍රමාණය නොවෙනස්ව පවතී.
