වර්ගජ ශ්රිත සහ ත්රිගෝණමිතික සර්වසාම්ය
ශුද්ධ ගණිතයේ මූලික පදනමක් වන f(x) = ax² + bx + c (a ≠ 0) වර්ගජ ශ්රිතයේ මූලවල ස්වභාවය විවේචකය Δ = b² − 4ac මඟින් තීරණය වන අතර α + β = −b/a හා αβ = c/a මඟින් සමමිතික මූල ප්රකාශන ගොඩනැඟේ. සංයුක්ත කෝණ, ද්විගුණ කෝණ හා R cos(θ − α) ත්රිගෝණමිතික සර්වසාම්ය සාධනය සහ සාධාරණ විසඳුම් සෙවීම මෙහිදී ආවරණය වේ.
1. වර්ගජ ශ්රිතයේ පූර්ණ වර්ග ආකාරය, ශීර්ෂය සහ විවේචකය (Δ)
a, b, c ∈ ℝ සහ a ≠ 0 වන f(x) = ax² + bx + c වර්ගජ ශ්රිතය වර්ග පූර්ණයෙන් පහත ආකාරයට ලිවිය හැක:
f(x) = a [ (x + b/(2a))² − (b² − 4ac) / (4a²) ]
මෙහි Δ = b² − 4ac රාශිය විවේචකය (Discriminant) ලෙස හැඳින්වෙන අතර පරාවලයේ හැරුම් ලක්ෂ්යය (ශීර්ෂය) (−b/(2a), −Δ/(4a)) ද සමමිතික අක්ෂය x = −b/(2a) ද වේ.
- Δ > 0: තාත්වික හා ප්රභින්න මූල දෙකක් (α ≠ β) පවතී. (Δ පූර්ණ වර්ගයක් හා a, b, c ∈ ℚ නම් මූල පරිමේය වේ.)
- Δ = 0: තාත්වික හා සමපාත මූල දෙකක් (α = β = −b/(2a)) පවතී; x-අක්ෂය පරාවලයට ස්පර්ශකයක් වේ.
- Δ < 0: තාත්වික මූල නොමැත. මෙවිට a > 0 හා Δ < 0 නම් සියලු x ∈ ℝ සඳහා f(x) > 0 (ධන නිශ්චිත / Positive definite) වන අතර a < 0 හා Δ < 0 නම් සියලු x ∈ ℝ සඳහා f(x) < 0 (සෘණ නිශ්චිත) වේ.
2. මූල හා සංගුණක අතර සම්බන්ධතා (Vieta’s Formulas)
ax² + bx + c = 0 සමීකරණයේ මූල α හා β නම්: α + β = −b / a සහ αβ = c / a වේ. නිතර අවශ්ය වන සමමිතික ප්රකාශන:
α² + β² = (α + β)² − 2αβ(α − β)² = (α + β)² − 4αβ = Δ / a²⇒|α − β| = √Δ / |a|α³ + β³ = (α + β)³ − 3αβ(α + β)
x හි a₁x² + b₁x + c₁ = 0 හා a₂x² + b₂x + c₂ = 0 සමීකරණ දෙකට එක් පොදු මූලයක් පැවතීමට අවශ්යතාවය: (c₁a₂ − c₂a₁)² = (a₁b₂ − a₂b₁)(b₁c₂ − b₂c₁) වේ.
3. ත්රිගෝණමිතික සර්වසාම්ය, ද්විගුණ කෝණ හා R cos(θ − α) ආකාරය
| සර්වසාම්ය කාණ්ඩය | මූලික සූත්ර (A/L ශුද්ධ ගණිතය I පත්රය) |
|---|---|
| පයිතගරස් සර්වසාම්ය | sin²θ + cos²θ = 1, 1 + tan²θ = sec²θ, 1 + cot²θ = cosec²θ |
| සංයුක්ත කෝණ සූත්ර | sin(A ± B) = sin A cos B ± cos A sin Bcos(A ± B) = cos A cos B ∓ sin A sin Btan(A ± B) = (tan A ± tan B) / (1 ∓ tan A tan B) |
| ද්විගුණ කෝණ හා t = tan(θ/2) | sin 2A = 2 sin A cos A = 2t / (1 + t²)cos 2A = cos²A − sin²A = 2cos²A − 1 = 1 − 2sin²A = (1 − t²) / (1 + t²)tan 2A = 2 tan A / (1 − tan²A) |
| සාධක සූත්ර (Factor Formulas) | sin C + sin D = 2 sin((C+D)/2) cos((C−D)/2)cos C − cos D = −2 sin((C+D)/2) sin((C−D)/2) |
| සහායක කෝණ ආකාරය | a cos θ + b sin θ = R cos(θ − α); මෙහි R = √(a² + b²), cos α = a/R, sin α = b/R.එබැවින් උපරිම අගය +√(a² + b²) ද අවම අගය −√(a² + b²) ද වේ. |
| සාධාරණ විසඳුම් (n ∈ ℤ) | sin θ = sin α ⇒ θ = nπ + (−1)ⁿ α; cos θ = cos α ⇒ θ = 2nπ ± α; tan θ = tan α ⇒ θ = nπ + α |
(k − 2)x² + 2kx + (k + 3) > 0 වීමට k හි පරාසය සෙවීමේදී කොන්දේසි දෙකම පරීක්ෂා කිරීමට අමතක නොකරන්න: (1) x² හි සංගුණකය k − 2 > 0 ⇒ k > 2 සහ (2) Δ < 0 ⇒ 4k² − 4(k − 2)(k + 3) < 0 ⇒ 4k² − 4(k² + k − 6) < 0 ⇒ −4k + 24 < 0 ⇒ k > 6. ඡේදනය ගත් විට k > 6 වේ (එමෙන්ම k = 2 ආදේශ කළ විට රේඛීය 4x + 5 > 0 සියලු x ට සත්ය නොවන බව වෙනම පෙන්විය යුතුය!).