උඩරට රාජධානිය සහ 1818 නිදහස් සටන — 1815 ගිවිසුම, කැප්පෙටිපොළ දිසාව හා 1848 සටන
1803 බ්රිතාන්ය ආක්රමණයේ පරාජය, ජෝන් ඩොයිලිගේ රාජ්යතාන්ත්රික උපායමාර්ග, 1815 මාර්තු 2 උඩරට ගිවිසුමෙන් සිංහල රාජවංශය අවසන් වීම, 1818 ඌව-වෙල්ලස්ස පළමු නිදහස් සටනේ හේතු, මොනරවිල කැප්පෙටිපොළ දිසාවගේ නායකත්වය සහ 1848 දෙවන නිදහස් සටන 11 ශ්රේණිය ඉතිහාසය පෙළපොතට අනුකූලව විමසා බැලේ.
1. උඩරට රාජධානිය යටත් කර ගැනීමේ පසුබිම සහ 1815 උඩරට ගිවිසුම
1796 දී ලන්දේසීන් සතුව පැවති මුහුදුබඩ පළාත් අත්පත් කරගත් බ්රිතාන්යයන්ට දිවයිනේ සම්පූර්ණ දේශපාලන හා ආර්ථික බලය තහවුරු කර ගැනීමට (කොළඹ-ත්රිකුණාමලය ගොඩබිම් මාර්ගය හා කුරුඳු/වෙළඳ කටයුතු සඳහා) ස්වාධීනව පැවති උඩරට රාජධානිය (කන්ද උඩරට) යටත් කර ගැනීමට අවශ්ය විය.
- 1803 ආක්රමණයේ පරාජය: ෆ්රෙඩ්රික් නෝර්ත් ආණ්ඩුකාරවරයා යටතේ මේජර් ඩේවි මෙහෙයවූ බ්රිතාන්ය හමුදාව උඩරට කඳුකර භූ විෂමතාව, ගරිල්ලා සටන් ක්රම හා මැලේරියා උණ නිසා ශ්රී වික්රම රාජසිංහ රජුගේ හමුදා හමුවේ දරුණු පරාජයක් ලැබීය. (1805 තෝමස් මේට්ලන්ඩ් යුද්ධය වෙනුවට රාජ්යතාන්ත්රික ක්රමෝපායකට යොමු විය.)
- ජෝන් ඩොයිලිගේ (John D'Oyly) උපායමාර්ගය සහ අභ්යන්තර බෙදීම: සිංහල භාෂාව මැනවින් උගත් බ්රිතාන්ය භාෂා පරිවර්තක ජෝන් ඩොයිලි, රජු සහ උඩරට රදල ප්රධානීන් (පිළිමතලාවේ, ඇහැලේපොළ, මොල්ලිගොඩ) මෙන්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර හටගත් විරසකය තියුණු ලෙස ප්රයෝජනයට ගත්තේය.
- 1815 ආක්රමණය හා 1815 මාර්තු 02 උඩරට ගිවිසුම: රොබට් බ්රවුන්රිග් ආණ්ඩුකාරවරයා 1815 ජනවාරියේ උඩරට ආක්රමණය කළ අතර 1815 පෙබරවාරි 18 දින මැදමහනුවර බෝමුරේ උඩුපිටිය ආරච්චිගේ නිවසේදී ශ්රී වික්රම රාජසිංහ රජු අත්අඩංගුවට ගෙන ඉන්දියාවේ වෙල්ලෝර් වෙත පිටුවහල් කෙරිණි. 1815 මාර්තු 2 දින මහනුවර මඟුල් මඩුවේදී බ්රවුන්රිග් සහ උඩරට රදල ප්රධානීන් අතර වගන්ති 12කින් යුත් උඩරට ගිවිසුම අත්සන් තැබීමෙන් වසර 2,300කට අධික ස්වාධීන රාජාණ්ඩුව අවසන් විය (5 වන වගන්තියෙන් බුද්ධාගම උල්ලංඝනය නොකළ හැකි ලෙස ආරක්ෂා කරන බවට ප්රතිඥා දෙන ලදී).
2. 1817–1818 පළමු නිදහස් සටන (ඌව-වෙල්ලස්ස මහ කැරැල්ල)
| අංශය | මූලික ඓතිහාසික කරුණු (edupub.gov.lk 11 ශ්රේණිය පෙළපොත) |
|---|---|
| දිගුකාලීන හා ආසන්න හේතු |
• සිංහල රජෙකු නොමැති වීමේ අඩුව ("මහනුවර ගොස් රජු දැකගැනීමට" නොහැකි වීම) හා බ්රිතාන්ය සොල්දාදුවන් බෞද්ධ සිද්ධස්ථානවලට හා භික්ෂූන්ට නිසි ගෞරව නොදැක්වීම. • රදල ප්රධානීන්ගේ සම්ප්රදායික වරප්රසාද හා ආදායම් අහිමි වීම. • ආසන්නතම හේතුව: වෙල්ලස්සේ සිංහල මඩිගේ මුහන්දිරම් තනතුරට බ්රිතාන්යයන්ට පක්ෂපාතී හජ්ජි මරක්කල මුහන්දිරම් පත් කිරීම සහ නායක්කාර් වංශිකයෙකු ලෙස පෙනී සිටි දොරේසාමි (විල්බාවේ) රජකමට ඉදිරිපත් වීම. |
| වීර නායකත්වය |
• 1817 ඔක්තෝබර් මස වෙල්ලස්සේ බදුල්ල උප ඒජන්ත ඩග්ලස් විල්සන් ඊතල පහරකින් මිය යාමත් සමඟ සටන ඇවිළිණි. • සටන මැඩපැවැත්වීමට බ්රිතාන්යයන් විසින් යවන ලද ඌව දිසාවේ වූ මොනරවිල කැප්පෙටිපොළ දිසාව අලුපොතදී බ්රිතාන්ය අවි ආයුධ හා සෙබළුන් ආපසු හරවා යවා දේශප්රේමී සටන්කාමීන්ගේ නායකත්වය භාර ගත්තේය! • සෙසු නායකයෝ: මඩුගල්ලේ දිසාව, කිවුලේගෙදර මොහොට්ටාල, කොහුකුඹුරේ රටේ රාල, බූටෑවේ රටේ රාල, පිළිමතලාවේ (කණිෂ්ඨ) හා වාරියපොළ ශ්රී සුමංගල හිමි (දළදා වහන්සේ සඟවාගෙන සටන්කරුවන්ට රැගෙන යාම). |
| අසාර්ථක වීමට හේතු සහ ප්රතිඵල |
• මොල්ලිගොඩ මහ අදිකාරම් හා එක්නැලිගොඩ බ්රිතාන්යයන්ට පක්ෂපාතී වීම නිසා කොළඹ-මහනුවර සැපයුම් මාර්ගය බ්රිතාන්යයන්ට විවෘතව පැවතීම. • ඉන්දියාවෙන් අතිරේක බ්රිතාන්ය හමුදා කැඳවීම හා ඌව-වෙල්ලස්ස ගම්බිම්, හරකබාන හා වාරි පද්ධති ගිනිබත් කළ කෲර මර්දනය, දොරේසාමි රාජකීයයෙකු නොවන බව හෙළි වීමෙන් සටන්කාමීන් අසමගි වීම. • 1818 නොවැම්බර් 26 දින බෝගම්බරදී කැප්පෙටිපොළ හා මඩුගල්ලේ වීරවරයන් හිස ගසා මරා දැමීම සහ 1818 නොවැම්බර් 21 ප්රකාශනය මඟින් රදල බලතල කප්පාදු කර උඩරට සෘජු බ්රිතාන්ය පාලනයට යටත් කිරීම. |
3. 1848 දෙවන නිදහස් සටන (මාතලේ සහ කුරුණෑගල)
1818 සටන රදල ප්රභූ නායකත්වයෙන් මෙහෙයවූ අතර 1848 සටන සාමාන්ය ජනතා නායකත්වයෙන් පැනනැඟුණි. කෝල්බෲක් ප්රතිසංස්කරණවලින් පසු වතු වගාව සඳහා මුඩුබිම් පනත මඟින් ගැමි ඉඩම් අත්පත් කර ගැනීමත්, ටොරින්ටන් සාමි (Governor Torrington) පැනවූ තුවක්කු බද්ද, බලු බද්ද, කරත්ත බද්ද, සාප්පු බද්ද හා ඇඟ බද්ද (මංමාවත් ආඥා පනත) වැනි පීඩාකාරී බදු නිසාත් වීර පුරන් අප්පු (ෆ්රැන්සිස්කු ප්රනාන්දු), ගොංගාලේගොඩ බණ්ඩා සහ ඩිංගිරාල යන ජන නායකයන් යටතේ මාතලේ හා කුරුණෑගලදී මෙම සටන ඇති විය.