වර්ගජ සමීකරණ සහ සාධක — ත්රිපද වර්ගජ ප්රකාශන හා ප්රායෝගික ගැටලු
ත්රිපද වර්ගජ ප්රකාශන, වර්ග දෙකක අන්තරය හා පූර්ණ වර්ග ප්රකාශන සාධකවලට වෙන් කිරීම සහ ශුන්ය ගුණිත න්යාය භාවිතයෙන් වර්ගජ සමීකරණ ගොඩනඟා විසඳීම 10 ශ්රේණිය ගණිතය නිර්දේශයට අනුව නිදසුන් රැසක් සහිතව පැහැදිලි කෙරේ.
1. වර්ගජ ප්රකාශන සාධකවලට වෙන් කිරීමේ ප්රධාන රටා තුන
විචල්යයේ ඉහළම බලය 2 වන ax2 + bx + c (මෙහි a ≠ 0) ආකාරයේ වීජීය ප්රකාශනයක් වර්ගජ ප්රකාශනයක් නම් වේ. O/L විභාගයේදී නිරතුරුව භාවිත වන සාධක රටා තුන පහත පරිදි වේ:
- 1. පොදු සාධක ඉවත් කිරීම: පළමුව සියලු පදවලට පොදු සංඛ්යාමය හෝ වීජීය සාධකයක් ඇත්දැයි පරීක්ෂා කර ඉවතට ගන්න. උදා: 3x2 - 12x = 3x(x - 4).
- 2. වර්ග දෙකක අන්තරය (Difference of Two Squares): a2 - b2 = (a - b)(a + b)
- නිදසුන 1: x2 - 25 = x2 - 52 = (x - 5)(x + 5)
- නිදසුන 2: 2x2 - 18 = 2(x2 - 9) = 2(x2 - 32) = 2(x - 3)(x + 3) (පළමුව පොදු සාධකය 2 ඉවත් කිරීමට අමතක නොකරන්න!)
- 3. ත්රිපද වර්ගජ ප්රකාශන (ax2 + bx + c): මුල් පදයේ හා අග පදයේ ගුණිතයට (acx2) සමාන ගුණිතයක් ද, මැද පදයට (bx) සමාන එකතුවක් ද ලැබෙන පරිදි මැද පදය කොටස් දෙකකට බෙදා සාධක ගන්න.
- නිදසුන: 2x2 + 7x + 3 → ගුණිතය = +6x2, එකතුව = +7x → පද දෙක +6x සහ +x වේ.
2x2 + 6x + x + 3 = 2x(x + 3) + 1(x + 3) = (x + 3)(2x + 1).
- නිදසුන: 2x2 + 7x + 3 → ගුණිතය = +6x2, එකතුව = +7x → පද දෙක +6x සහ +x වේ.
2. වර්ගජ සමීකරණ හැඳින්වීම සහ ශුන්ය ගුණිත න්යාය
සම්මත ආකාරයෙන් ax2 + bx + c = 0 (a ≠ 0) ලෙස ලිවිය හැකි සමීකරණයක් වර්ගජ සමීකරණයක් වේ. සමීකරණයක් විසඳීමට පෙර දකුණු පස අනිවාර්යයෙන්ම ශුන්ය (0) කර ගත යුතුය! තාත්වික සංඛ්යා දෙකක ගුණිතය A × B = 0 නම්, අනිවාර්යයෙන්ම A = 0 හෝ B = 0 විය යුතුය.
| සමීකරණ වර්ගය | විසඳීමේ පියවර | මූල (විසඳුම්) |
|---|---|---|
| නියත පදය රහිත: x2 - 7x = 0 |
x(x - 7) = 0 (දෙපස x න් බෙදීමෙන් x = 0 මූලය අහිමි වන බැවින් කිසිවිටෙක විචල්යයෙන් නොබෙදන්න!) | x = 0 හෝ x = 7 |
| මැද පදය රහිත: 4x2 - 49 = 0 |
(2x - 7)(2x + 7) = 0 ⇒ 2x - 7 = 0 හෝ 2x + 7 = 0 | x = 7/2 හෝ x = -7/2 |
| සම්මත නොවන ආකාරය: x(x + 3) = 10 |
වරහන් ඉවත් කර දකුණු පස 0 කරන්න: x2 + 3x - 10 = 0 ⇒ (x + 5)(x - 2) = 0 |
x = -5 හෝ x = 2 |
3. වචන ගැටලුවලින් වර්ගජ සමීකරණ ගොඩනඟා විසඳීම
ජ්යාමිතික හැඩතලවල දිග, පළල හෝ වයස/සංඛ්යා සෙවීමේදී වර්ගජ සමීකරණය විසඳූ පසු ලැබෙන මූල දෙකෙන් දිගක් හෝ කාලයක් ඍණ විය නොහැකි බැවින් (x > 0) ඍණ විසඳුම ඉවත දමා ධන විසඳුම තෝරා ගත යුතුය.
වැඩ කළ නිදසුන: සෘජුකෝණාස්රාකාර ඉඩමක දිග එහි පළලට වඩා 4 m කින් වැඩිය. ඉඩමේ වර්ගඵලය 45 m2 නම් ඉඩමේ පළල හා දිග සොයන්න.
• පළල = x m නම් දිග = (x + 4) m වේ.
• වර්ගඵලය: x(x + 4) = 45 ⇒ x2 + 4x - 45 = 0 ⇒ (x + 9)(x - 5) = 0 ⇒ x = -9 හෝ x = 5.
• දිගක් ඍණ විය නොහැකි බැවින් (x > 0), පළල = 5 m සහ දිග = 5 + 4 = 9 m වේ.