# වර්ගජ සමීකරණ සහ සාධක — ත්‍රිපද වර්ගජ ප්‍රකාශන හා ප්‍රායෝගික ගැටලු (Quadratic Equations & Factors)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-10/mathematics/quadratic-equations-and-factors/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 10, ගණිතය (Mathematics), Unit 1
- **Exam Weight:** O/L ගණිතය I පත්‍රයේ A/B කොටස්වල ලකුණු 4–6ක් සහ II පත්‍රයේ A කොටසේ ලකුණු 10ක සම්පූර්ණ ගැටලුවක්
- **Official Textbook Reference:** https://www.edupub.gov.lk/SelectSyllabuss.php

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
ත්‍රිපද වර්ගජ ප්‍රකාශන, වර්ග දෙකක අන්තරය හා පූර්ණ වර්ග ප්‍රකාශන සාධකවලට වෙන් කිරීම සහ ශුන්‍ය ගුණිත න්‍යාය භාවිතයෙන් වර්ගජ සමීකරණ ගොඩනඟා විසඳීම 10 ශ්‍රේණිය ගණිතය නිර්දේශයට අනුව නිදසුන් රැසක් සහිතව පැහැදිලි කෙරේ.

*English Summary:* Grade 10 Mathematics guide on factorizing trinomial quadratic expressions, difference of two squares, and constructing and solving quadratic equations using the zero-product property.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. වර්ගජ ප්‍රකාශන සාධකවලට වෙන් කිරීමේ ප්‍රධාන රටා තුන

විචල්‍යයේ ඉහළම බලය 2 වන **ax2 + bx + c** (මෙහි a ≠ 0) ආකාරයේ වීජීය ප්‍රකාශනයක් **වර්ගජ ප්‍රකාශනයක්** නම් වේ. O/L විභාගයේදී නිරතුරුව භාවිත වන සාධක රටා තුන පහත පරිදි වේ:

  - **1. පොදු සාධක ඉවත් කිරීම:** පළමුව සියලු පදවලට පොදු සංඛ්‍යාමය හෝ වීජීය සාධකයක් ඇත්දැයි පරීක්ෂා කර ඉවතට ගන්න. *උදා: 3x2 - 12x = 3x(x - 4).*

  - **2. වර්ග දෙකක අන්තරය (Difference of Two Squares):** **a2 - b2 = (a - b)(a + b)**
    
      *නිදසුන 1:* x2 - 25 = x2 - 52 = **(x - 5)(x + 5)**

      - *නිදසුන 2:* 2x2 - 18 = 2(x2 - 9) = 2(x2 - 32) = **2(x - 3)(x + 3)** (පළමුව පොදු සාධකය 2 ඉවත් කිරීමට අමතක නොකරන්න!)

    
  
  - **3. ත්‍රිපද වර්ගජ ප්‍රකාශන (ax2 + bx + c):** මුල් පදයේ හා අග පදයේ ගුණිතයට (acx2) සමාන ගුණිතයක් ද, මැද පදයට (bx) සමාන එකතුවක් ද ලැබෙන පරිදි මැද පදය කොටස් දෙකකට බෙදා සාධක ගන්න.
    
      *නිදසුන:* 2x2 + 7x + 3 → ගුණිතය = +6x2, එකතුව = +7x → පද දෙක +6x සහ +x වේ.
      2x2 + 6x + x + 3 = 2x(x + 3) + 1(x + 3) = **(x + 3)(2x + 1)**.

    
  

### 2. වර්ගජ සමීකරණ හැඳින්වීම සහ ශුන්‍ය ගුණිත න්‍යාය

සම්මත ආකාරයෙන් **ax2 + bx + c = 0** (a ≠ 0) ලෙස ලිවිය හැකි සමීකරණයක් **වර්ගජ සමීකරණයක්** වේ. සමීකරණයක් විසඳීමට පෙර **දකුණු පස අනිවාර්යයෙන්ම ශුන්‍ය (0)** කර ගත යුතුය! තාත්වික සංඛ්‍යා දෙකක ගුණිතය **A × B = 0** නම්, අනිවාර්යයෙන්ම **A = 0 හෝ B = 0** විය යුතුය.

  | 
    
      සමීකරණ වර්ගය 
      | විසඳීමේ පියවර 
      | මූල (විසඳුම්) 
    

  
  
    
      | **නියත පදය රහිත:**x2 - 7x = 0 
      | x(x - 7) = 0 (දෙපස x න් බෙදීමෙන් x = 0 මූලය අහිමි වන බැවින් කිසිවිටෙක විචල්‍යයෙන් නොබෙදන්න!) 
      | **x = 0** හෝ **x = 7** 
    

    
      | **මැද පදය රහිත:**4x2 - 49 = 0 
      | (2x - 7)(2x + 7) = 0 ⇒ 2x - 7 = 0 හෝ 2x + 7 = 0 
      | **x = 7/2** හෝ **x = -7/2** 
    

    
      | **සම්මත නොවන ආකාරය:**x(x + 3) = 10 
      | වරහන් ඉවත් කර දකුණු පස 0 කරන්න:x2 + 3x - 10 = 0 ⇒ (x + 5)(x - 2) = 0 
      | **x = -5** හෝ **x = 2** 
    

  

### 3. වචන ගැටලුවලින් වර්ගජ සමීකරණ ගොඩනඟා විසඳීම

ජ්‍යාමිතික හැඩතලවල දිග, පළල හෝ වයස/සංඛ්‍යා සෙවීමේදී වර්ගජ සමීකරණය විසඳූ පසු ලැබෙන මූල දෙකෙන් **දිගක් හෝ කාලයක් ඍණ විය නොහැකි බැවින් (x > 0)** ඍණ විසඳුම ඉවත දමා ධන විසඳුම තෝරා ගත යුතුය.

*වැඩ කළ නිදසුන:* සෘජුකෝණාස්‍රාකාර ඉඩමක දිග එහි පළලට වඩා 4 m කින් වැඩිය. ඉඩමේ වර්ගඵලය 45 m2 නම් ඉඩමේ පළල හා දිග සොයන්න.
• පළල = x m නම් දිග = (x + 4) m වේ.
• වර්ගඵලය: x(x + 4) = 45 ⇒ x2 + 4x - 45 = 0 ⇒ (x + 9)(x - 5) = 0 ⇒ x = -9 හෝ x = 5.
• දිගක් ඍණ විය නොහැකි බැවින් (x > 0), **පළල = 5 m** සහ **දිග = 5 + 4 = 9 m** වේ.

  **විභාග ඉඟිය (සුලබ වරදක් වළක්වා ගැනීම):** *x2 = 6x* වැනි සමීකරණයක් විසඳීමේදී දෙපස x න් බෙදා *x = 6* පමණක් ලිවීමෙන් ලකුණු අහිමි වේ! සෑම විටම *x2 - 6x = 0 ⇒ x(x - 6) = 0 ⇒ x = 0 හෝ x = 6* ලෙස මූල දෙකම ලබා ගන්න.

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: සෘජුකෝණී ත්‍රිකෝණයක කෙටිම පාදයේ දිග x cm වේ. අනෙක් සෘජුකෝණී පාදය ඊට වඩා 7 cm කින් දිගු වන අතර කර්ණයේ දිග 13 cm කි. (i) පයිතගරස් ප්‍රමේයය භාවිතයෙන් x ඇසුරෙන් x² + 7x - 60 = 0 වර්ගජ සමීකරණය සපුරාලන බව පෙන්වන්න. (ii) එම සමීකරණය විසඳා ත්‍රිකෝණයේ වර්ගඵලය සොයන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) සෘජුකෝණී පාද දෙක x සහ (x + 7) බැවින් පයිතගරස් ප්‍රමේයයට අනුව: x² + (x + 7)² = 13².; වරහන් ප්‍රසාරණයෙන්: x² + x² + 14x + 49 = 169 ⇒ 2x² + 14x - 120 = 0.; දෙපස 2 න් බෙදූ විට: x² + 7x - 60 = 0 ලැබේ.; (ii) සාධක වෙන් කිරීමෙන්: x² + 12x - 5x - 60 = 0 ⇒ (x + 12)(x - 5) = 0 ⇒ x = -12 හෝ x = 5.; දිගක් ඍණ විය නොහැකි බැවින් x = 5 cm වේ; එවිට අනෙක් පාදය = 5 + 7 = 12 cm වන අතර ත්‍රිකෝණයේ වර්ගඵලය = ½ × 5 × 12 = 30 cm².

### Q2: පහත වීජීය ප්‍රකාශන තුනෙහි සාධක සොයා ඒවායේ කුඩාම පොදු ගුණාකාරය (කු.පො.ගු.) ලියන්න: (a) 2x² - 8, (b) x² - 5x + 6, (c) x² + 2x.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (a) 2x² - 8 = 2(x² - 4) = 2(x - 2)(x + 2).; (b) x² - 5x + 6 = (x - 2)(x - 3).; (c) x² + 2x = x(x + 2).; සෑම සාධකයකම ඉහළම බලවල ගුණිතය ගැනීමෙන් කු.පො.ගු. = 2x(x - 2)(x + 2)(x - 3).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: 3x² - 27 යන වීජීය ප්‍රකාශනය සම්පූර්ණයෙන්ම සාධකවලට වෙන් කළ විට ලැබෙන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) (3x - 9)(x + 3)
- [ ] (2) 3(x - 9)(x + 9)
- [✓] (3) 3(x - 3)(x + 3)
- [ ] (4) 3(x - 3)²
> **පැහැදිලි කිරීම:** පළමුව පොදු සාධකය 3 ඉවතට ගත් විට 3(x² - 9) ලැබේ. x² - 3² යනු වර්ග දෙකක අන්තරයක් බැවින් 3(x - 3)(x + 3) ලැබේ.

### MCQ 2: 2x² - 5x - 3 යන ත්‍රිපද වර්ගජ ප්‍රකාශනයේ සාධක වන්නේ කුමක්ද?
- [✓] (1) (2x + 1)(x - 3)
- [ ] (2) (2x - 1)(x + 3)
- [ ] (3) (2x - 3)(x + 1)
- [ ] (4) (2x + 3)(x - 1)
> **පැහැදිලි කිරීම:** 2x² - 6x + x - 3 = 2x(x - 3) + 1(x - 3) = (x - 3)(2x + 1).

### MCQ 3: (x - 4)(2x + 5) = 0 යන වර්ගජ සමීකරණයේ මූල දෙක කුමක්ද?
- [ ] (1) x = -4 හෝ x = 5/2
- [✓] (2) x = 4 හෝ x = -5/2
- [ ] (3) x = 4 හෝ x = 5/2
- [ ] (4) x = -4 හෝ x = -5/2
> **පැහැදිලි කිරීම:** x - 4 = 0 නම් x = 4 වේ; 2x + 5 = 0 නම් 2x = -5 ⇒ x = -5/2 වේ.

### MCQ 4: x² = 9x යන වර්ගජ සමීකරණයේ සියලුම විසඳුම් ඇතුළත් වරණය තෝරන්න.
- [ ] (1) x = 9 පමණි
- [ ] (2) x = 3 හෝ x = -3
- [✓] (3) x = 0 හෝ x = 9
- [ ] (4) x = 0 හෝ x = -9
> **පැහැදිලි කිරීම:** x² - 9x = 0 ⇒ x(x - 9) = 0 ⇒ x = 0 හෝ x = 9.

### MCQ 5: x² - kx + 16 යන ප්‍රකාශනය පූර්ණ වර්ගයක් (Perfect square) වීම සඳහා k ට ගත හැකි ධන අගය කුමක්ද?
- [ ] (1) 4
- [✓] (2) 8
- [ ] (3) 16
- [ ] (4) 32
> **පැහැදිලි කිරීම:** (x - 4)² = x² - 8x + 16 බැවින් පූර්ණ වර්ගයක් වීමට k = 8 විය යුතුය.

### MCQ 6: අනුයාත ධන නිඛිල දෙකක ගුණිතය 56 කි. එම සංඛ්‍යා දෙකෙන් කුඩා සංඛ්‍යාව x නම් x සපුරාලන සමීකරණය සහ x හි අගය කුමක්ද?
- [✓] (1) x² + x - 56 = 0 ; x = 7
- [ ] (2) x² - x - 56 = 0 ; x = 8
- [ ] (3) x² + 2x - 56 = 0 ; x = 6
- [ ] (4) 2x + 1 = 56 ; x = 7
> **පැහැදිලි කිරීම:** අනුයාත ධන නිඛිල දෙක x සහ (x + 1) වේ. ගුණිතය x(x + 1) = 56 ⇒ x² + x - 56 = 0 ⇒ (x + 8)(x - 7) = 0. x > 0 බැවින් x = 7 වේ.
