සංඛ්යා පද්ධති සහ තාර්කික ද්වාර — ද්විමය/අෂ්ටමය/ෂඩ්දශමය පරිවර්තන, කේත ක්රම හා සත්යතා වගු
Number Systems & Logic Gates
විෂය නිර්දේශ කෙටි සාරාංශය
දශමය, ද්විමය, අෂ්ටමය හා ෂඩ්දශමය සංඛ්යා පද්ධති අතර පරිවර්තන, මතක ධාරිතා ඒකක, BCD/ASCII/Unicode කේත ක්රම සහ මූලික හා සංයුක්ත තාර්කික ද්වාර (AND, OR, NOT, NAND, NOR) සත්යතා වගු හා බූලීය ප්රකාශන සහිතව 10 ශ්රේණිය ICT නිර්දේශයට අනුව ඉගැන්වේ.
1. පරිගණක සංඛ්යා පද්ධති හතර (Positional Number Systems)
සංඛ්යාංක පරිගණක තුළ දත්ත නිරූපණය වන්නේ විද්යුත් වෝල්ටීයතා මට්ටම් දෙකක් (ON = 1, OFF = 0) මත පදනම් වූ ද්විමය සංඛ්යා පද්ධතියෙනි. දිගු ද්විමය සංඛ්යා මිනිසාට පහසුවෙන් කියවීමට අෂ්ටමය හා ෂඩ්දශමය පද්ධති භාවිත කෙරේ.
| සංඛ්යා පද්ධතිය | පාදය (Base) | භාවිත වන සංකේත | ස්ථානීය බර (දකුණේ සිට වමට) |
|---|---|---|---|
| දශමය (Decimal) | 10 | 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 | 100=1, 101=10, 102=100, ... |
| ද්විමය (Binary) | 2 | 0, 1 | 20=1, 21=2, 22=4, 23=8, 24=16, 25=32, 26=64, 27=128 |
| අෂ්ටමය (Octal) | 8 | 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 (8 හෝ 9 නැත!) | 80=1, 81=8, 82=64, ... (එක් ඉලක්කමක් = බිටු 3) |
| ෂඩ්දශමය (Hexadecimal) | 16 | 0–9 සහ A=10, B=11, C=12, D=13, E=14, F=15 | 160=1, 161=16, 162=256, ... (එක් සංකේතයක් = බිටු 4) |
- MSB සහ LSB: සංඛ්යාවක වම් කෙළවරේ ඇති වැඩිම ස්ථානීය අගය හිමි ශුන්ය-නොවන ඉලක්කම වැඩිම වෙසෙසි බිටුව (MSB) වන අතර දකුණු කෙළවරේ ඉලක්කම අඩුම වෙසෙසි බිටුව (LSB) වේ. (දශම තිත සහිත 0.01102 වැනි සංඛ්යාවක දකුණු කෙළවරේ ඇති 0 ද LSB ලෙස සැලකේ.)
- පරිවර්තන කෙටි ක්රම:
- දශමය → වෙනත් පාදයකට: අදාළ පාදයෙන් (2, 8 හෝ 16) නැවත නැවත බෙදා ශේෂයන් පහළ සිට ඉහළට ලියන්න. (උදා: 2510 = 110012).
- ද්විමය ↔ අෂ්ටමය: දකුණේ සිට බිටු 3 බැගින් කාණ්ඩ කරන්න (4-2-1 බර). උදා: 1011102 = (101)(110) = 568.
- ද්විමය ↔ ෂඩ්දශමය: දකුණේ සිට බිටු 4 බැගින් කාණ්ඩ කරන්න (8-4-2-1 බර). උදා: 101011112 = (1010)(1111) = AF16.
2. මතක ධාරිතා ඒකක සහ අනුලක්ෂණ කේත ක්රම (Coding Schemes)
- ධාරිතා ඒකක: 4 Bits = 1 Nibble | 8 Bits = 1 Byte (B) | 1024 Bytes (210 B) = 1 KB | 1024 KB = 1 MB | 1024 MB = 1 GB | 1024 GB = 1 TB.
- BCD (Binary Coded Decimal): දශමය සංඛ්යාවක එක් එක් ඉලක්කම වෙන වෙනම බිටු 4කින් දක්වයි. උදා: 4910 හි BCD අගය = 0100 1001BCD.
- ASCII: සම්මත බිටු 7 කේත ක්රමයෙන් අනුලක්ෂණ 27 = 128ක් නිරූපණය කරයි (දිගු ASCII බිටු 8 → 256). උදා: 'A' = 6510 (10000012), 'B' = 6610, ..., 'a' = 9710 (11000012) (කැපිටල් හා සිම්පල් අකුරක් අතර වෙනස +32 කි!).
- EBCDIC: IBM මහා පරිගණකවල (Mainframes) භාවිත වූ බිටු 8 (28 = 256) කේත ක්රමයකි.
- Unicode (යුනිකේත): බිටු 16 (හෝ වැඩි) භාවිතයෙන් අනුලක්ෂණ 216 = 65,536+ ක් නිරූපණය කරන බැවින් සිංහල, දෙමළ ඇතුළු ලොව සියලුම භාෂා පරිගණකගත කිරීමට භාවිත වේ.
3. තාර්කික ද්වාර සහ සත්යතා වගුව (Truth Table Comparison)
| A | B | AND (A · B) | OR (A + B) | NOT A (A') | NAND (A · B)' | NOR (A + B)' |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | 1 |
| 0 | 1 | 0 | 1 | 1 | 1 | 0 |
| 1 | 0 | 0 | 1 | 0 | 1 | 0 |
| 1 | 1 | 1 | 1 | 0 | 0 | 0 |
විභාග ඉඟිය (ASCII කෙටි ගණනය): විභාගයේදී "'A' අකුරේ ASCII අගය 10000012 (65) නම් 'E' අකුරේ ද්විමය ASCII අගය කුමක්ද?" යනුවෙන් අසයි. E යනු 5 වන අකුර බැවින් 65 + 4 = 6910 = 64 + 4 + 1 = 10001012 ලෙස තත්පර කිහිපයකින් ලබා ගත හැක!