# සංඛ්‍යා පද්ධති සහ තාර්කික ද්වාර — ද්විමය/අෂ්ටමය/ෂඩ්දශමය පරිවර්තන, කේත ක්‍රම හා සත්‍යතා වගු (Number Systems & Logic Gates)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-10/ict/number-systems-and-logic-gates/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 10, තොරතුරු හා සන්නිවේදන තාක්ෂණය (Information & Communication Technology (ICT)), Unit 2
- **Exam Weight:** O/L ICT I පත්‍රයේ MCQ 5–6ක් සහ II පත්‍රයේ අනිවාර්ය සංඛ්‍යා පද්ධති හා තාර්කික පරිපථ ගැටලුවක් (ලකුණු 15–18%)
- **Official Textbook Reference:** https://www.edupub.gov.lk/SelectSyllabuss.php

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
දශමය, ද්විමය, අෂ්ටමය හා ෂඩ්දශමය සංඛ්‍යා පද්ධති අතර පරිවර්තන, මතක ධාරිතා ඒකක, BCD/ASCII/Unicode කේත ක්‍රම සහ මූලික හා සංයුක්ත තාර්කික ද්වාර (AND, OR, NOT, NAND, NOR) සත්‍යතා වගු හා බූලීය ප්‍රකාශන සහිතව 10 ශ්‍රේණිය ICT නිර්දේශයට අනුව ඉගැන්වේ.

*English Summary:* Grade 10 ICT Unit 2 covering Decimal, Binary, Octal, and Hexadecimal conversions, MSB/LSB, storage units, BCD/ASCII/Unicode character encoding, and Boolean algebra with AND, OR, NOT, NAND, and NOR logic gates.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. පරිගණක සංඛ්‍යා පද්ධති හතර (Positional Number Systems)

සංඛ්‍යාංක පරිගණක තුළ දත්ත නිරූපණය වන්නේ විද්‍යුත් වෝල්ටීයතා මට්ටම් දෙකක් (ON = 1, OFF = 0) මත පදනම් වූ **ද්විමය සංඛ්‍යා පද්ධතියෙනි**. දිගු ද්විමය සංඛ්‍යා මිනිසාට පහසුවෙන් කියවීමට අෂ්ටමය හා ෂඩ්දශමය පද්ධති භාවිත කෙරේ.

  | 
    
      සංඛ්‍යා පද්ධතිය 
      | පාදය (Base) 
      | භාවිත වන සංකේත 
      | ස්ථානීය බර (දකුණේ සිට වමට) 
    

  
  
    
      | **දශමය (Decimal)** 
      | 10 
      | 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 
      | 100=1, 101=10, 102=100, ... 
    

    
      | **ද්විමය (Binary)** 
      | 2 
      | 0, 1 
      | 20=1, 21=2, 22=4, 23=8, 24=16, 25=32, 26=64, 27=128 
    

    
      | **අෂ්ටමය (Octal)** 
      | 8 
      | 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 (8 හෝ 9 නැත!) 
      | 80=1, 81=8, 82=64, ... (එක් ඉලක්කමක් = බිටු 3) 
    

    
      | **ෂඩ්දශමය (Hexadecimal)** 
      | 16 
      | 0–9 සහ **A=10, B=11, C=12, D=13, E=14, F=15** 
      | 160=1, 161=16, 162=256, ... (එක් සංකේතයක් = බිටු 4) 
    

  

  - **MSB සහ LSB:** සංඛ්‍යාවක වම් කෙළවරේ ඇති වැඩිම ස්ථානීය අගය හිමි ශුන්‍ය-නොවන ඉලක්කම **වැඩිම වෙසෙසි බිටුව (MSB)** වන අතර දකුණු කෙළවරේ ඉලක්කම **අඩුම වෙසෙසි බිටුව (LSB)** වේ. (දශම තිත සහිත 0.01102 වැනි සංඛ්‍යාවක දකුණු කෙළවරේ ඇති 0 ද LSB ලෙස සැලකේ.)

  - **පරිවර්තන කෙටි ක්‍රම:**
    
      දශමය → වෙනත් පාදයකට: අදාළ පාදයෙන් (2, 8 හෝ 16) නැවත නැවත බෙදා ශේෂයන් පහළ සිට ඉහළට ලියන්න. (උදා: 2510 = 110012).

      - ද්විමය ↔ අෂ්ටමය: දකුණේ සිට **බිටු 3 බැගින්** කාණ්ඩ කරන්න (4-2-1 බර). උදා: 1011102 = (101)(110) = **568**.

      - ද්විමය ↔ ෂඩ්දශමය: දකුණේ සිට **බිටු 4 බැගින්** කාණ්ඩ කරන්න (8-4-2-1 බර). උදා: 101011112 = (1010)(1111) = **AF16**.

    
  

### 2. මතක ධාරිතා ඒකක සහ අනුලක්ෂණ කේත ක්‍රම (Coding Schemes)

  - **ධාරිතා ඒකක:** 4 Bits = **1 Nibble** | 8 Bits = **1 Byte (B)** | 1024 Bytes (210 B) = **1 KB** | 1024 KB = **1 MB** | 1024 MB = **1 GB** | 1024 GB = **1 TB**.

  - **BCD (Binary Coded Decimal):** දශමය සංඛ්‍යාවක *එක් එක් ඉලක්කම වෙන වෙනම බිටු 4කින්* දක්වයි. උදා: 4910 හි BCD අගය = **0100 1001BCD**.

  - **ASCII:** සම්මත බිටු 7 කේත ක්‍රමයෙන් අනුලක්ෂණ 27 = **128ක්** නිරූපණය කරයි (දිගු ASCII බිටු 8 → 256). උදා: **'A' = 6510 (10000012)**, 'B' = 6610, ..., **'a' = 9710 (11000012)** (කැපිටල් හා සිම්පල් අකුරක් අතර වෙනස +32 කි!).

  - **EBCDIC:** IBM මහා පරිගණකවල (Mainframes) භාවිත වූ බිටු 8 (28 = 256) කේත ක්‍රමයකි.

  - **Unicode (යුනිකේත):** බිටු 16 (හෝ වැඩි) භාවිතයෙන් අනුලක්ෂණ 216 = 65,536+ ක් නිරූපණය කරන බැවින් **සිංහල, දෙමළ ඇතුළු ලොව සියලුම භාෂා** පරිගණකගත කිරීමට භාවිත වේ.

### 3. තාර්කික ද්වාර සහ සත්‍යතා වගුව (Truth Table Comparison)

  | 
    
      A 
      | B 
      | AND (A · B) 
      | OR (A + B) 
      | NOT A (A') 
      | NAND (A · B)' 
      | NOR (A + B)' 
    

  
  
    | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | **1** 

    | 0 | 1 | 0 | 1 | 1 | 1 | 0 

    | 1 | 0 | 0 | 1 | 0 | 1 | 0 

    | 1 | 1 | **1** | 1 | 0 | **0** | 0 

  

  **විභාග ඉඟිය (ASCII කෙටි ගණනය):** විභාගයේදී *"'A' අකුරේ ASCII අගය 10000012 (65) නම් 'E' අකුරේ ද්විමය ASCII අගය කුමක්ද?"* යනුවෙන් අසයි. E යනු 5 වන අකුර බැවින් 65 + 4 = 6910 = 64 + 4 + 1 = **10001012** ලෙස තත්පර කිහිපයකින් ලබා ගත හැක!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: (i) 173₁₀ යන දශමය සංඛ්‍යාව (අ) ද්විමය, (ආ) අෂ්ටමය සහ (ඇ) ෂඩ්දශමය සංඛ්‍යා බවට පියවර සහිතව පරිවර්තනය කරන්න. (ii) 95₁₀ යන සංඛ්‍යාව BCD කේත ක්‍රමයෙන් ලියා දක්වන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i)(අ) 173 = 128 + 32 + 8 + 4 + 1 (හෝ 2 න් බෙදීමෙන්) ⇒ 10101101₂.; (i)(ආ) දකුණේ සිට බිටු 3 බැගින් වෙන් කිරීමෙන්: (010)(101)(101)₂ = 255₈.; (i)(ඇ) දකුණේ සිට බිටු 4 බැගින් වෙන් කිරීමෙන්: (1010)(1101)₂; 1010 = 10 (A) සහ 1101 = 13 (D) බැවින් AD₁₆.; (ii) BCD ක්‍රමයේදී එක් ඉලක්කමක් බිටු 4 බැගින් ලියන බැවින්: 9 = 1001 හා 5 = 0101 ⇒ 95₁₀ = 10010101(BCD).

### Q2: ස්වයංක්‍රීය වීදි ලාම්පුවක් (L) දැල්වීම සඳහා (L = 1) අඳුර වැටී තිබීම (D = 1; දහවල් නම් D = 0) සහ ප්‍රධාන ස්විචය සක්‍රියව තිබීම (S = 1) හෝ හදිසි පරීක්ෂණ ස්විචය සක්‍රියව තිබීම (T = 1) අවශ්‍ය වේ. එනම් L = (D · S) + T. (i) මෙම බූලීය ප්‍රකාශනය සඳහා තාර්කික පරිපථයේ ද්වාර සම්බන්ධ වන ආකාරය විස්තර කරන්න, (ii) D = 0, S = 1, T = 1 අවස්ථාවේදී සහ D = 1, S = 0, T = 0 අවස්ථාවේදී L හි අගය සොයන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) D සහ S ප්‍රදාන දෙක AND ද්වාරයකට ලබා දී එහි ප්‍රතිදානය (D · S) සහ T ප්‍රදානය OR ද්වාරයකට ලබා දීමෙන් L = (D · S) + T ප්‍රතිදානය ලැබේ.; (ii) D = 0, S = 1, T = 1 විට: L = (0 · 1) + 1 = 0 + 1 = 1 (ලාම්පුව දැල්වේ).; D = 1, S = 0, T = 0 විට: L = (1 · 0) + 0 = 0 + 0 = 0 (ලාම්පුව නොදැල්වේ).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: 2F₁₆ යන ෂඩ්දශමය සංඛ්‍යාවට තුල්‍ය දශමය (Decimal) සහ ද්විමය (Binary) අගයන් පිළිවෙළින් කුමක්ද?
- [✓] (1) 47₁₀ සහ 00101111₂
- [ ] (2) 45₁₀ සහ 00101101₂
- [ ] (3) 37₁₀ සහ 00100111₂
- [ ] (4) 63₁₀ සහ 00111111₂
> **පැහැදිලි කිරීම:** 2 = 0010 සහ F (15) = 1111 බැවින් ද්විමය අගය 00101111₂ වේ. දශමය අගය = (2 × 16) + 15 = 32 + 15 = 47₁₀.

### MCQ 2: පහත දැක්වෙන සංඛ්‍යා අතුරින් වලංගු අෂ්ටමය (Octal) සංඛ්‍යාවක් නොවන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) 107₈
- [ ] (2) 765₈
- [✓] (3) 284₈
- [ ] (4) 340₈
> **පැහැදිලි කිරීම:** අෂ්ටමය සංඛ්‍යා පද්ධතියේ භාවිත වන්නේ 0 සිට 7 දක්වා ඉලක්කම් පමණි. එබැවින් 8 ඉලක්කම අඩංගු 284₈ වලංගු අෂ්ටමය සංඛ්‍යාවක් නොවේ.

### MCQ 3: සිංහල, දෙමළ, ජපන් සහ අරාබි වැනි ලොව විවිධ භාෂාවල අක්ෂර එකම ලේඛනයක නිරූපණය කිරීම සඳහා භාවිත කරන සම්මත කේත ක්‍රමය කුමක්ද?
- [ ] (1) BCD
- [ ] (2) 7-bit ASCII
- [ ] (3) EBCDIC
- [✓] (4) Unicode
> **පැහැදිලි කිරීම:** යුනිකේත (Unicode) ක්‍රමය බිටු 16 (හෝ ඊට වැඩි) භාවිත කරන බැවින් සිංහල ඇතුළු ලොව සියලුම භාෂාවල අක්ෂර හා සංකේත නිරූපණය කළ හැක.

### MCQ 4: ගිගාබයිට් 2 (2 GB) ක ධාරිතාවක් මෙගාබයිට් (MB) වලින් සහ කිලෝබයිට් (KB) වලින් නිවැරදිව දැක්වෙන්නේ කෙසේද?
- [ ] (1) 2000 MB සහ 2000² KB
- [✓] (2) 2048 MB සහ 2 × 1024 × 1024 KB
- [ ] (3) 1024 MB සහ 1024 × 1024 KB
- [ ] (4) 2048 MB සහ 2048 × 8 KB
> **පැහැදිලි කිරීම:** 1 GB = 1024 MB බැවින් 2 GB = 2 × 1024 = 2048 MB වන අතර 1 MB = 1024 KB බැවින් 2 × 1024 × 1024 KB වේ.

### MCQ 5: ප්‍රදාන දෙකම 0 වූ විට පමණක් ප්‍රතිදානය 1 ලබා දෙන (සහ අනෙක් සියලු අවස්ථාවල 0 ලබා දෙන) තාර්කික ද්වාරය කුමක්ද?
- [ ] (1) AND ද්වාරය
- [ ] (2) OR ද්වාරය
- [ ] (3) NAND ද්වාරය
- [✓] (4) NOR ද්වාරය
> **පැහැදිලි කිරීම:** OR ද්වාරයේ ප්‍රතිදානය A=0, B=0 විට පමණක් 0 වේ. එහි අනුපූරකය වන NOR ද්වාරයේදී A=0, B=0 විට පමණක් ප්‍රතිදානය 1 ලැබේ.

### MCQ 6: A = 1, B = 0 සහ C = 1 වූ විට F = (A · B)' + (B + C)' යන බූලීය ප්‍රකාශනයේ ප්‍රතිදානය කුමක්ද?
- [ ] (1) 0
- [✓] (2) 1
- [ ] (3) 2
- [ ] (4) නිර්ණය කළ නොහැක
> **පැහැදිලි කිරීම:** A · B = 1 · 0 = 0 බැවින් (A · B)' = 1 වේ; B + C = 0 + 1 = 1 බැවින් (B + C)' = 0 වේ. එවිට F = 1 + 0 = 1 වේ.
