ශ්රී ලංකාවේ පැරණි වාරි ශිෂ්ටාචාරය — වැව් තාක්ෂණය, එල්ලංගා පද්ධතිය හා ශ්රේෂ්ඨ රජවරු
වියළි කලාපීය ගංගා නිම්න ජනාවාස, ගම් වැව් හා එල්ලංගා පද්ධතිය, පණ්ඩුකාභය, වසභ, මහසෙන්, ධාතුසේන හා මහා පරාක්රමබාහු යන රජවරුන්ගේ මහා වාරි නිර්මාණ සහ බිසෝකොටුව, රළපනාව, සොරොව්ව ඇතුළු හෙළ වාරි ඉංජිනේරු ශිල්පය මෙහිදී විමසා බැලේ.
1. වියළි කලාපීය ජනාවාස සහ එල්ලංගා වැව් පද්ධතිය (Cascading System)
පැරණි ශ්රී ලංකාවේ මුල් ජනාවාස මල්වතු ඔය, කලා ඔය, මහවැලි ගඟ, දැදුරු ඔය, වලවේ ගඟ සහ කිරින්දි ඔය වැනි වියළි කලාපීය ගංගා නිම්නවල පිටාර තැනිතලාවලට ඔබ්බෙන් පිහිටුවා ගන්නා ලදී. වසරේ මාස කිහිපයකට පමණක් ඊසානදිග මෝසම් වැසි ලැබීමත්, අධික වාෂ්පීකරණයත් නිසා වී ගොවිතැන (යල හා මහ කන්න දෙකම) සඳහා වැසි ජලය රැස් කර ගැනීමට ගම් වැව් ඉදි විය.
බෑවුම් සහිත භූමියක ඉහළ සිට පහළට කුඩා හා මධ්යම වැව් ගණනාවක් ඇළ මාර්ගවලින් එකිනෙකට සම්බන්ධ කර ඉහළ වැවේ පිටාර හා කුඹුරුවලින් බැස යන ජලය පහළ වැවට එකතු වන පරිදි තැනූ පද්ධතිය එල්ලංගා පද්ධතිය (Cascading Tank System) ලෙස හැඳින්වේ. බ්රහ්මී සෙල්ලිපිවල පෞද්ගලික වැව් හිමියන් "වපිහමික" (වැව් හිමි) ලෙස හඳුන්වා ඇත.
2. ශ්රේෂ්ඨ වාරි නිර්මාණ කළ රජවරු සහ ඓතිහාසික වැව් / ඇළ මාර්ග
| රජතුමා සහ රාජ්ය සමය | ප්රධාන වැව් සහ ඇළ මාර්ග | සුවිශේෂී ඓතිහාසික වැදගත්කම |
|---|---|---|
| පණ්ඩුකාභය රජු (ක්රි.පූ. 4 සියවස) |
අභය වැව (වත්මන් බසවක්කුලම වැව) | සාහිත්ය මූලාශ්රවල (මහාවංසයේ) නම සඳහන් ශ්රී ලංකාවේ පැරණිතම ඓතිහාසික වැව ඉදි කිරීම. |
| වසභ රජු (ක්රි.ව. 67–111) |
වැව් 11ක් (මහවිලච්චිය, නොච්චිපොතාන, මානන්කැටිය) හා ඇළවල් 12ක් (ඇළහැර ඇළේ මුල් අදියර) | මහා පරිමාණ වාරි කර්මාන්තයේ ආරම්භකයා ලෙස සැලකේ; උමං ජල මාර්ග (ජල නළ / උම්මග්ග) තාක්ෂණය දියුණු කළේය. |
| මහසෙන් රජු (ක්රි.ව. 276–303) |
මහා වැව් 16ක් (මින්නේරිය, කවුඩුල්ල, හුරුළු වැව, කණදරා වැව, පදවිය) සහ පබ්බතන්ත ඇළ | අක්කර 4,670ක් පුරා පැතිරි මින්නේරිය වැව කරවීම නිසා ජනතාව විසින් "මින්නේරි දෙවියෝ" ලෙස දේවත්වයෙන් පුදනු ලැබීය. |
| ධාතුසේන රජු (ක්රි.ව. 459–477) |
කලා වැව (බළලු වැව හා එක්කර) සහ සැතපුම් 54ක් දිග ජය ගඟ (යෝධ ඇළ) ඇතුළු වැව් 18ක් | කලා වැවේ සිට අනුරාධපුර තිසා වැව දක්වා දිවෙන ජය ගඟේ මුල් සැතපුම් 17 තුළ බෑවුම සැතපුමකට අඟල් 6ක් පමණක් වන සේ නිර්මාණය කිරීම විශ්මිත ඉංජිනේරු හපන්කමකි. |
| II වන අග්ගබෝධි රජු (ක්රි.ව. 604–614) |
කන්තලේ වැව, ගිරිතලේ වැව සහ ගංතලා වාරි පද්ධතිය | මින්නේරිය-කවුඩුල්ල ජල පද්ධතිය තවදුරටත් ඊසානදිග තැනිතලාව දක්වා පුළුල් කිරීම. |
| මහා පරාක්රමබාහු රජු (ක්රි.ව. 1153–1186, පොළොන්නරු යුගය) |
පරාක්රම සමුද්රය (තෝපා වැව, එරමුදු වැව හා දුඹුටුලු වැව එක්කර; ජලය ගෙන ආවේ අඹන් ගඟ හරස් කළ ආකාශ ගඟ ඇළෙනි) | "අහසින් වැටෙන එකද දිය බිඳක්වත් මිනිසාගේ ප්රයෝජනයට නොගෙන මුහුදට ගලා යාමට ඉඩ නොදිය යුතුය" යන රාජ්ය ප්රතිපත්තිය ක්රියාවට නැංවීය. |
3. වැවක ප්රධාන තාක්ෂණික අංග සහ ඒවායේ කාර්යයන්
- වැව් බැම්ම (Bund): කඳු ගැට දෙකක් යා කරමින් ගංගාවක් හෝ ඔයක් හරස් කර තද පස් ස්තරවලින් ගොඩනැඟූ ප්රධාන බැම්ම.
- සොරොව්ව (Sluice) සහ බිසෝකොටුව (Cistern Sluice): වැව් ජලය ඇළ මාර්ගවලට මුදා හරින උමං දොරටුව සොරොව්වයි. මහා වැව්වල අධික ජල පීඩනයෙන් වැව් බැම්ම බිඳී යාම වැළැක්වීම සඳහා සොරොව්වට සම්බන්ධව ගලින් හා ගඩොලින් තැනූ හතරැස් ළිඳක් බඳු බිසෝකොටුව මඟින් ජල පීඩනය පාලනය (අඩු) කරයි. (හෙන්රි පාකර් වැනි බ්රිතාන්ය ඉංජිනේරුවන් පවා බිසෝකොටුව ලෝක වාරි ඉංජිනේරු ඉතිහාසයේ විශිෂ්ටතම සොයාගැනීමක් ලෙස අගය කර ඇත.)
- රළපනාව (Wave Breaker / Rip-rap): සුළඟ නිසා වැව් දියේ නැගෙන රළ වැව් බැම්මේ ඇතුළත බෑවුමේ ගැටී පස් බැම්ම ඛාදනය වීම (සේදී යාම) වැළැක්වීමට අතුරා ඇති කළුගල් වැටිය.
- පිටවාන (Spillway): අධික වැසි සමයේදී වැවේ ධාරිතාව ඉක්මවා පිරෙන අතිරික්ත ජලය වැව් බැම්ම උඩින් පිටාර නොගොස් ආරක්ෂිතව පිටතට බැස යාමට කළුගලින් තැනූ පහත් කොටස.
- මඩ සොරොව්ව (Silt Sluice) හා කට්ටකඩුව / ගස්ගොම්මන: වැව් පතුලේ තැන්පත් වන රොන්මඩ ඉවත් කිරීමට මඩ සොරොව්වත්, වැව් බැම්ම පාමුල ලවණ හා කාන්දු පාලනයට කට්ටකඩුව ජෛව තීරුවත් යොදා ගැනිණි.