# සංවේදී ප්‍රතිග්‍රාහක, මිනිස් ඇස, මිනිස් කන සහ මිනිස් සමේ ව්‍යූහය හා කෘත්‍ය (Sensory Receptors, Human Eye, Human Ear & Human Skin Structure and Functions)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-13/biology/u05-sensory-receptors-human-eye-ear-and-skin/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 13, ජීව විද්‍යාව (Biology (G.C.E. A/L)), Unit 5
- **Exam Weight:** A/L I පත්‍රයේ MCQ 2–3ක් සහ II පත්‍රයේ ව්‍යුහගත / රචනා කොටස්
- **Official Textbook Reference:** https://nie.lk/pdffiles/tg/sGr13TG%20Biology.pdf

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
අප අවට ලෝකයේ ආලෝකය, ශබ්දය, රස, සුවඳ, උණුසුම සහ ස්පර්ශය මොළයට තේරෙන "ක්‍රියා විභව" භාෂාවට පෙරළන්නේ කොහොමද? සංවේදී ප්‍රතිග්‍රාහක වර්ග 5, මිනිස් ඇසේ ස්තර 3, යෂ්ටි/කේතු හා අක්ෂි ප්‍රතියෝජනය, මිනිස් කනෙන් ශ්‍රවණය හා සමතුලිතතාව පාලනය වන ආකාරය සහ මිනිස් සමේ ව්‍යූහය හා කෘත්‍ය සරලව ඉගෙන ගනිමු.

*English Summary:* Complete NIE Grade 13 Biology Competencies 5.6.5–5.6.7: 5 classes of sensory receptors, human eye anatomy, rods vs cones, accommodation & binocular vision, human ear hearing (organ of Corti) & balance (semicircular canals/otoliths), and human skin structure & functions.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
පොඩ්ඩක් ඔයා ඉන්න කාමරය වටපිට බලන්නකෝ! ඔයා මේ තිරයේ තියෙන අකුරු දකිනවා, අවට සද්ද ඇහෙනවා, හමට සිසිලස දැනෙනවා, තේ කෝප්පයක සුවඳ හා රස දැනෙනවා. හැබැයි පුදුම වැඩේ කියන්නේ — ඔයාගේ හිස්කබල ඇතුළේ තද අඳුරේ ඉන්න මොළයට කෙලින්ම ආලෝක කිරණවත්, ශබ්ද තරංගවත් පේන්නේ හෝ ඇහෙන්නේ නැහැ! මොළයට තේරෙන එකම භාෂාව තමයි කලින් පාඩමේ අපි ඉගෙනගත්ත **"ක්‍රියා විභව" (Action Potentials)** කියන විද්‍යුත් භාෂාව. එහෙනම් ආලෝකය, ශබ්දය, උෂ්ණත්වය වගේ විවිධ ශක්ති ආකාර ක්‍රියා විභව බවට පරිවර්තනය කරලා මොළයට යවන විස්මිත පරිවර්තකයෝ කවුද? අන්න ඒගොල්ලන්ට තමයි අපි **සංවේදී ප්‍රතිග්‍රාහක (Sensory Receptors)** කියන්නේ!

    
      🩺 අනාගත වෛද්‍යවරයෙකු විදිහට (අක්ෂි හා ENT සායනික පරීක්ෂාවන්හිදී) මේ පාඩම ඔයාට ඕන වෙන්නේ ඇයි?
      අක්ෂි සායනයකදී (Ophthalmology Clinic) රෝගියෙක් *"ඩොක්ටර්, මට දුර පේන්නේ බොඳ වෙලා"* හෝ *"ඇහේ පීඩනය වැඩිවෙලා ග්ලූකෝමා (Glaucoma) හැදිලා"* කියාගෙන ආවාම, ඒකට හේතුව අම්මය රසය (Aqueous humour) ගලා යන නාල අවහිර වීමද, නැත්නම් කාචයේ පාරදෘශ්‍ය බව නැතිවීමද (ඇසේ සුද / Cataract) කියලා ඔයා තීරණය කරන්නේ මේ පාඩමෙන්. ඒ වගේම උගුර-කන-නාසය (ENT) සායනයේදී හෙම්බිරිස්සාවක් හැදුණාම කන අගුළු වැටෙන්නේ ඇයි (යුස්ටේකීය නාලය අවහිර වීම), සහ ඇතුළු කනේ ආබාධයකදී රෝගියාට කැරකිල්ල (Vertigo) හැදෙන්නේ ඇයි කියන එකත් 100%ක්ම පැහැදිලි වෙන්නේ අද පාඩමෙන්!

    

    
## 1. සංවේදී ප්‍රතිග්‍රාහකවල මූලික ලක්ෂණ සහ ප්‍රධාන වර්ග 5 (5.6.5)

    **📌 නිල NIE නිර්වචනය:** බාහිර හෝ අභ්‍යන්තර පරිසරයෙන් ලබාගන්නා විශිෂ්ට උත්තේජයක ශක්තිය, වෙනස් වන පටල විභවයක් බවට පරිවර්තනය කර, එය අර්ථකථනය සඳහා ක්‍රියා විභවයක් ලෙස මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතිය වෙත සම්ප්‍රේෂණය කළ හැකි විශේෂිත ව්‍යූහයක් (සෛලයක්, ඉන්ද්‍රියක් හෝ උප-සෛලීය ව්‍යූහයක්) **සංවේදී ප්‍රතිග්‍රාහකයක්** නම් වේ.

    ඕනෑම සංවේදී ප්‍රතිග්‍රාහකයක් සතු **ලාක්ෂණික ගුණාංග** හොඳට බලාගන්න: (1) විශිෂ්ට උත්තේජයක් හඳුනා ගැනීමට විශේෂණය වී තිබීම, (2) උත්තේජය **දේහලීය අගයේ හෝ ඊට වැඩි** වූ විට පමණක් හඳුනා ගැනීම, (3) උත්තේජක ශක්තිය පටල විභව ශක්තිය බවට පරිවර්තනය කිරීමේදී සංඥාව **ප්‍රවර්ධනය (Amplification)** කිරීම, (4) සැමවිටම ස්නායු පද්ධතිය හා සම්බන්ධව පැවතීම, සහ (5) එකම උත්තේජය නොකඩවා ලැබෙන විට ප්‍රතිචාර දැක්වීමේ හැකියාව ක්‍රමයෙන් අඩු වීම — මේකට තමයි **"සංවේදන අනුවර්තනය" (Sensory Adaptation)** කියන්නේ! *(සුවඳ විලවුන් ගහලා විනාඩි කිහිපයකින් ඔයාටම ඒ සුවඳ දැනෙන්නේ නැතුව යන්නේ මේ සංවේදන අනුවර්තනය නිසයි!)*

    උත්තේජයේ ස්වභාවය අනුව මිනිස් දේහයේ ඇති **ප්‍රතිග්‍රාහක වර්ග 5** (NIE 5.6.5) මේ වගුවෙන් මතක තියාගමු:

    
      | 
        
          ප්‍රතිග්‍රාහක කාණ්ඩය 
          | නිශ්චිත උදාහරණ සහ පිහිටීම 
          | හඳුනාගන්නා උත්තේජය හා කාර්යභාරය 
        

      
      
        
          | **1. රසායනික ප්‍රතිග්‍රාහක (Chemoreceptors)** 
          | • **රස ප්‍රතිග්‍රාහක:** දිවේ පිටිකා (Papillae) තුළ ඇති රසාංකුරවල විශේෂිත අපිච්ඡද රස සෛල.• **ආඝ්‍රාණ (ගන්ධ) ප්‍රතිග්‍රාහක:** නාස් කුහරයේ ඉහළ පියස්සේ ශ්ලේෂ්මල අපිච්ඡදයේ පක්ෂ්මධර ස්නායු සෛල.• රුධිරයේ `CO2` හඳුනාගන්නා අභ්‍යන්තර ප්‍රතිග්‍රාහක. 
          | ජලයේ/තරලයේ දියවූ රසායනික ද්‍රව්‍ය හඳුනා ගනී. මූලික රස 5කි: **පැණි රස, ඇඹුල්, තිත්ත, ලුණු සහ උමාමි (Umami)**. ගන්ධ අණු ආඝ්‍රාණ බල්බය හරහා මොළයට යවයි. 
        

        
          | **2. තාප ප්‍රතිග්‍රාහක (Thermoreceptors)** 
          | • සමේ: **ක්‍රවුස් අන්ත බල්බ** (Krause end bulbs), **රෆිනි දේහාණු** (Ruffini corpuscles), නිදහස් ස්නායු අන්ත.• අභ්‍යන්තරව: **හයිපොතැලමසේ** උෂ්ණත්ව සංවේදී නියුරෝන. 
          | ක්‍රවුස් අන්ත බල්බ = **සිසිලස / අඩු උෂ්ණත්වය**; රෆිනි දේහාණු = **උණුසුම / වැඩි උෂ්ණත්වය**; හයිපොතැලමස = රුධිරයේ (දේහ මධ්‍යයේ) උෂ්ණත්වය හඳුනා ගනී. 
        

        
          | **3. ප්‍රකාශ ප්‍රතිග්‍රාහක (Photoreceptors)** 
          | • ඇසේ දෘෂ්ටි විතානයේ **යෂ්ටි සෛල (Rods)** සහ **කේතු සෛල (Cones)**. 
          | ආලෝක කිරණ හඳුනා ගනී. යෂ්ටි (රොඩොප්සින්) = රාත්‍රී කළු-සුදු පෙනීම; කේතු (ෆොටොප්සින් වර්ග 3 — රතු, කොළ, නිල්) = දීප්තිමත් වර්ණ දෘෂ්ටිය. 
        

        
          | **4. යාන්ත්‍ර / ස්කන්ධ ප්‍රතිග්‍රාහක (Mechanoreceptors)** 
          | • ස්පර්ශ (මතුපිට සමේ): **මයිස්නර් දේහාණු, මර්කල් මඬල, නිදහස් ස්නායු අන්ත**.• පීඩන (ගැඹුරු සමේ): **පැසිනියන් දේහාණු**.• කම්පන/ගුරුත්ව/චලන: ඇතුළු කනේ කෝර්ටි අවයවයේ, ආලින්දයේ හා අර්ධ චක්‍රාකාර නාලවල **රෝම සෛල**. 
          | සියුම් ස්පර්ශය, ගැඹුරු පීඩනය, ධ්වනි කම්පන, ගුරුත්වය සහ හිසේ චලන (යාන්ත්‍රික ශක්තිය) හඳුනා ගනී. 
        

        
          | **5. වේදනා ප්‍රතිග්‍රාහක (Pain receptors / Nociceptors)** 
          | • දේහයේ විවිධ පටකවල පිහිටි **විශේෂ නිදහස් ස්නායු අන්ත**. 
          | අධික පීඩන අන්ත, උෂ්ණත්ව අන්ත සහ පටක හානියේදී නිදහස් වන රසායනික ද්‍රව්‍ය හඳුනාගෙන වේදනාව සංජානනය කරවයි. 
        

      
    

    
## 2. මිනිස් ඇසේ ව්‍යූහය, යෂ්ටි vs කේතු සහ අක්ෂි ප්‍රතියෝජනය (5.6.6)

    මිනිස් ඇසේ ඉදිරිපස තාරා මණ්ඩලය හා අක්ෂි ගෝලය ආස්තරණය කරන සියුම් පාරදෘශ්‍ය අපිච්ඡද පටලය **අක්ෂි පටලය (Conjunctiva)** ලෙස හඳුන්වනවා. අක්ෂි ගෝලයේ බිත්තිය **ප්‍රධාන ස්තර 3කින්** සමන්විතයි:

    
      - **බාහිර තන්තුමය ස්තරය — ශ්වේත ඝන ස්තරය (Sclera) හා ස්වච්ඡය (Cornea):** පිටුපස ඇති සුදු පැහැති පාරාන්ධ ශ්වේත ඝන ස්තරය ඇසේ හැඩය රැකදී බාහිර අක්ෂි පේශි සවිවීමට පෘෂ්ඨ සපයයි. ඉදිරිපස ඇති පාරදෘශ්‍ය උත්තල **ස්වච්ඡයට රුධිර වාහිනී නැත**; එය ඇසට ඇතුළු වන ආලෝක කිරණ **වර්තනය කිරීමට** ප්‍රධාන දායකත්වයක් දෙයි.

      - **මධ්‍ය වාහිනීමත් ස්තරය — රුධිරග්‍රාහිය (Choroid), ප්‍රතියෝජක දේහය (Ciliary body) සහ තාරා මණ්ඩලය (Iris):** කළු වර්ණක හා රුධිර නාල බහුල රුධිරග්‍රාහිය අමතර ආලෝක පරාවර්තනය වළක්වා අවශෝෂණය කරයි. ප්‍රතියෝජක දේහයෙන් **අවලම්බක බන්ධනි (Suspensory ligaments)** මගින් **ද්විඋත්තල ප්‍රත්‍යස්ථ ප්‍රෝටීනමය කාචය** දරා සිටින අතර **අම්මය රසය** ස්‍රාවය කරයි. තාරා මණ්ඩලයේ වෘත්තාකාර හා අරීය සිනිඳු පේශි මගින් මැද ඇති විවරය වන **කණීනිකාවේ (Pupil)** ප්‍රමාණය පාලනය කරයි.

      - **ඇතුළු ස්නායුක ස්තරය — දෘෂ්ටි විතානය (Retina):** පිටත වර්ණධර අපිච්ඡදය, මැද ප්‍රකාශ ප්‍රතිග්‍රාහක ස්තරය (යෂ්ටි හා කේතු) සහ ඇතුළත ස්නායු සෛල ස්තරය (ද්විධ්‍රැව නියුරෝන හා ගැංග්ලියම් සෛල) ලෙස උප-ස්තර 3කි. අපර මධ්‍යයේ ඇති **කහ ලපයේ (Macula)** මැද පිහිටි **මධ්‍ය කූපයේ (Fovea) ඇත්තේ කේතු සෛල පමණි!** එබැවින් තියුණුම පෙනීම ලැබෙන්නේ එතැනිනි. ඊට `0.5 cm` ක් නාසය දෙසට වන්නට දෘෂ්ටික ස්නායුව පිටවන **අන්ධ බින්දුවේ (Blind spot)** යෂ්ටි හෝ කේතු කිසිවක් නැත!

    

    
      **📌 විභාගයට නිතරම අහන අම්මය රසය vs කාච රසය සහ අක්ෂි ප්‍රතියෝජනය (Accommodation):**
      
        - **අම්මය රසය (Aqueous humour):** කාචයට ඉදිරියෙන් ඇති පැහැදිලි ජලීය තරලයයි; රුධිර නාල රහිත ස්වච්ඡයට හා කාචයට පෝෂක සපයයි. *(මෙය ගලායන නාල අවහිර වී අන්තඃ අක්ෂි පීඩනය වැඩිවීමෙන් **ග්ලූකෝමා / Glaucoma** නම් අන්ධභාවය ඇති වේ; කාචයේ ප්‍රෝටීන පාරාන්ධ වීමෙන් **ඇසේ සුද / Cataract** ඇති වේ).* **කාච රසය (Vitreous humour)** යනු කාචයට පිටුපසින් ඇති ජෙලිමය ද්‍රව්‍යය වන අතර අක්ෂි ගෝලය හැකිළීම වළක්වයි.

        - **සමීප වස්තුවක් බැලීමේදී (අක්ෂි ප්‍රතියෝජනය):** ප්‍රත්‍යනුවේගී උත්තේජනයෙන් **ප්‍රතියෝජක පේශි සංකෝචනය වේ** → ප්‍රතියෝජක දේහය කාචය දෙසට චලනය වේ → **අවලම්බක බන්ධනිවල ඇදීම අඩු වේ (ලිහිල් වේ)** → **කාචය වඩාත් උත්තල (ඝනකම්) වී** වර්තන බලය වැඩි කරයි! *(දුර බැලීමේදී මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධය සිදු වේ: ප්‍රතියෝජක පේශි ඉහිල් වේ → අවලම්බක බන්ධනි ඇදේ → කාචයේ උත්තල භාවය අඩු වේ!)*

        - **දෘෂ්ටි විතානය මත සෑදෙන ප්‍රතිබිම්බය:** සත්‍ය, **යටිකුරු** හා කුඩා ප්‍රතිබිම්බයකි; මස්තිෂ්කයේ **අපර කපාල ඛණ්ඩිකාවේ** දෘෂ්ටික බාහිකය මගින් එය නිවැරදි උඩුකුරු ලෙස සංජානනය කරයි. එමෙන්ම ඇස් දෙකේම දෘෂ්ටි ක්ෂේත්‍ර අතිපිහිත වන **ද්විනේත්‍රික දෘෂ්ටිය (Binocular vision)** මගින් **ත්‍රිමාණ (3D) පෙනීම, දුර, ගැඹුර සහ වේගය නිවැරදිව විනිශ්චය කිරීමේ** හැකියාව ලැබේ!

      
    

    
## 3. මිනිස් කන — ශ්‍රවණ ක්‍රියාවලිය සහ සමතුලිතතාව (5.6.6)

    මිනිස් කන **බාහිර කන, මැද කන සහ ඇතුළු කන** ලෙස කොටස් 3කට බෙදෙනවා. බාහිර ශ්‍රවණ නාලයේ කලාඳුරු ස්‍රාවය කරන විකරණය වූ ස්වේද ග්‍රන්ථි ඇති අතර එය **කර්ණපටහ පටලයෙන්** අවසන් වෙනවා. වාතයෙන් පිරි මැද කනේ ඉතා කුඩා ශ්‍රවණ අස්ථිකා 3ක් පිළිවෙළින් පිහිටනවා: **මුද්ගරිකාව (Malleus) → නිසාතිය (Incus) → ධරණකය (Stapes — අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂයට හේත්තු වී ඇත)**. දැන් ශබ්ද තරංගයක් ඇසෙන පියවර අනුපිළිවෙළ බලමු:

    
      
        01
        
          **ශබ්ද තරංග එකතු කිරීම හා කම්පන ප්‍රවර්ධනය:**
          කන් පෙත්තෙන් එකතු කරන ශබ්ද තරංග බාහිර ශ්‍රවණ නාලය ඔස්සේ ගොස් **කර්ණපටහ පටලය** කම්පනය කරයි → **මුද්ගරිකාව, නිසාතිය හා ධරණකය** මගින් එම කම්පන ප්‍රවර්ධනය කර **අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය** වෙත සම්ප්‍රේෂණය කරයි.
        
      
      
        02
        
          **කර්ණ ශංඛයේ තරල තරංග හා කෝර්ටි අවයවය (Organ of Corti):**
          කර්ණ ශංඛයේ ඉහළ **ආලින්ද නාලයේ** (පරිවසා තරලය) පීඩන තරංග ඇති වී, මැද පිහිටි **කර්ණ ශංඛ ප්‍රණාලයේ** (අන්තෝවසා තරලය) **පාදාශ්‍ර පටලය (Basilar membrane)** ඉහළ-පහළ කම්පනය කරවයි. එවිට පාදාශ්‍ර පටලය මත පිහිටි **කෝර්ටි අවයවයේ ශ්‍රවණ රෝම සෛලවල රෝම** ඊට ඉහළින් එල්ලෙන **ටෙක්ටම් පටලයේ (Tectorial membrane)** ගැටී නැවේ!
        
      
      
        03
        
          **ශ්‍රවණ ස්නායුව හා ගෝලාකාර ගවාක්ෂය:**
          රෝම නැවීමෙන් ක්‍රියා විභව ජනනය වී **ශ්‍රවණ ස්නායුව** ඔස්සේ මස්තිෂ්කයේ **ශංඛක ඛණ්ඩිකාවේ** ශ්‍රවණ ප්‍රදේශයට ගොස් ශබ්දය සංජානනය කරයි. ඉතිරි තරල තරංග පහළ **කර්ණ පටහ නාලය** ඔස්සේ ගොස් **ගෝලාකාර ගවාක්ෂයෙන්** මැද කන වෙත හානියකින් තොරව මුදාහැරේ!
        
      
    

    **සමතුලිතතාව (Balance):** ඇතුළු කනේ ආලින්දයේ ඇති **තුඹිකාව (Utricle) හා මඩිත්ත (Saccule)** තුළ ජෙලිමය ද්‍රව්‍යයක ගිලුණු **කැල්සියම් කාබනේට් (`CaCO3`) අංශු හෙවත් කර්ණාශ්ම (Otoliths)** සහ රෝම සෛල මගින් **ගුරුත්වයට සාපේක්ෂව හිසේ පිහිටීම හා රේඛීය චලන** හඳුනා ගන්නා අතර, එකිනෙකට ලම්බක තල තුනක පිහිටි **අර්ධ චක්‍රාකාර නාල 3** මගින් **කෝණික චලන** හඳුනාගෙන **අනුමස්තිෂ්කය** වෙත ආවේග යවයි.

    
## 4. මිනිස් සමේ ව්‍යූහය සහ ප්‍රධාන කෘත්‍ය 5 (5.6.7 — සංකල්ප සිතියම)

    මිනිස් දේහයේ **විශාලතම අවයවය** වන සම ප්‍රධාන ස්තර දෙකකින් සමන්විතයි (සමට යටින් මේද හා අරියල පටක සහිත අධශ්චර්මය ඇත):

    
      - **අපිචර්මය (Epidermis):** පිටතින්ම ඇති **කෙරටිනීකෘත ස්තරීභූත ශල්කමය අපිච්ඡදයකි; රුධිර සැපයුමක් නැත!** (චර්මයේ අන්තරාල තරලයෙන් පෝෂණය ලබයි). ගැඹුරුම **ජනක ස්තරයේ** සෛල අනූනනයෙන් බෙදී ඉහළට තල්ලු වන විට කෙරටීන් ප්‍රෝටීනය තැන්පත් වී මතුපිටදී න්‍යෂ්ටි රහිත අජීවී සෛල බවට පත්වේ. ජනක ස්තරයේ ඇති **මෙලනොසයිට** මගින් UV කිරණවලින් ආරක්ෂා කරන **මෙලනින්** වර්ණකය නිපදවයි.

      - **චර්මය (Dermis):** කොලැජන් හා ඉලැස්ටින් තන්තු සහිත අරියල සම්බන්ධක පටකයකි (තන්තු සෛල, මහා භක්ෂාණු හා කුඹ සෛල ඇත). **රුධිර හා වසා වාහිනී, ස්වේද ග්‍රන්ථි, ස්නේහ ස්‍රාවී ග්‍රන්ථි, රෝම කූප හා රෝම උද්ගාමක පේශි, සහ සියලු සංවේදී ප්‍රතිග්‍රාහක** පිහිටන්නේ චර්මය තුළයි!

    

    
      🛡️ මිනිස් සමේ නිල NIE කෘත්‍ය 5 (5.6.7)
      
        
          **1. ආරක්ෂාව**
          ක්ෂුද්‍රජීවීන්ට, රසායනික හා භෞතික හානිවලට සහ විජලනයට එරෙහි කෙරටිනීකෘත බාධකය; මෙලනින් මගින් UV ආරක්ෂාව හා ප්‍රතිශක්තික සෛල.
        
        
          **2. දේහ උෂ්ණත්ව යාමනය**
          උණුසුම් විට ස්වේදය වාෂ්පීභවනය හා චර්මීය ධමනිකා විස්තාරණය; සීතල විට ධමනිකා සංකෝචනය හා රෝම උද්ගාමක පේශි සංකෝචනය.
        
        
          **3. චර්මීය සංවේදීතාව**
          මයිස්නර්, මර්කල්, පැසිනියන්, ක්‍රවුස්, රෆිනි හා නිදහස් ස්නායු අන්ත මගින් ස්පර්ශය, පීඩනය, තාපය හා වේදනාව හඳුනා ගැනීම.
        
        
          **4. විටමින් D සංශ්ලේෂණය**
          හිරු එළියට (UV) නිරාවරණය වූ විට සමේ ඇති ලිපිඩමය සංයෝග විටමින් D බවට පරිවර්තනය කිරීම.
        
        
          **5. බහිස්ස්‍රාවය**
          ස්වේදය සමඟ ජලය, සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් (NaCl), සුළු යූරියා ප්‍රමාණයක් සහ සුවඳමය ද්‍රව්‍ය (සුදුලූනු වැනි) බැහැර කිරීම.

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: 1. (අ) මිනිස් ඇස ආසන්නයේ ඇති වස්තුවක් පැහැදිලිව නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා හැඩගැසෙන ආකාරය (අක්ෂි ප්‍රතියෝජනය හා අභිසාරිතාව) පැහැදිලි කරන්න. (ආ) යෂ්ටි සෛල සහ කේතු සෛල අතර ප්‍රධාන වෙනස්කම් තුනක් (03) ලියන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (අ) 1. අභිසාරිතාව (Convergence): බාහිර අක්ෂි පේශි ක්‍රියාකාරිත්වයෙන් ඇස් දෙකම ආසන්න වස්තුව දෙසට යොමු කර දෘෂ්ටි විතාන දෙකේ අනුරූප ප්‍රදේශ උත්තේජනය කරවීම.; 2. කණීනිකාව සංකෝචනය: අපසාරී ආලෝක කිරණ ඇතුළු වීම සීමා කර පැහැදිලි ප්‍රතිබිම්බයක් ලබා ගැනීම.; 3. කාචයේ වර්තන බලය වැඩි කිරීම: ප්‍රත්‍යනුවේගී ස්නායු උත්තේජනයෙන් ප්‍රතියෝජක පේශි සංකෝචනය වී ප්‍රතියෝජක දේහය කාචය දෙසට චලනය වේ → අවලම්බක බන්ධනිවල ආතතිය (ඇදීම) අඩු වේ → කාචයේ උත්තල භාවය වැඩි වී ආලෝක කිරණ දෘෂ්ටි විතානය මත නාභිගත කරයි.; (ආ) යෂ්ටි සෛල: රොඩොප්සින් වර්ණකය දරයි, අඩු ආලෝකයට අධික සංවේදීතාවක් දක්වයි (රාත්‍රී කළු-සුදු දෘෂ්ටිය), දෘෂ්ටි විතානයේ පෙරදිග/පර්යන්ත ප්‍රදේශවල වැඩිපුර පිහිටයි (මධ්‍ය කූපයේ නැත). කේතු සෛල: ෆොටොප්සින් වර්ණක වර්ග 3ක් (රතු, කොළ, නිල්) දරයි, දීප්තිමත් ආලෝකයේදී වර්ණ දෘෂ්ටිය ලබා දෙයි, මධ්‍ය කූපයේ (Fovea) පමණක් ඝනව පිහිටයි.

### Q2: 2. මිනිස් කන මගින් බාහිර වාතයේ ඇති ශබ්ද තරංග ග්‍රහණය කර මොළයේදී ශබ්දය ලෙස සංජානනය වන තෙක් සිදුවන ක්‍රියාවලිය අනුපිළිවෙළින් විස්තර කරන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** කන් පෙත්තෙන් එකතු කරන ශබ්ද (පීඩන) තරංග බාහිර ශ්‍රවණ නාලය ඔස්සේ ගමන් කර කර්ණපටහ පටලය කම්පනය කරවයි.; මැද කනේ ඇති මුද්ගරිකාව, නිසාතිය සහ ධරණකය යන ශ්‍රවණ අස්ථිකා තුන මගින් කම්පන ප්‍රවර්ධනය කර අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය වෙත සම්ප්‍රේෂණය කරයි.; ධරණකය අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය කම්පනය කරවන විට කර්ණ ශංඛයේ ආලින්ද නාලයේ පරිවසා තරලය තුළ පීඩන තරංග ඇති වී, කර්ණ ශංඛ ප්‍රණාලයේ අන්තෝවසා තරලයට සම්ප්‍රේෂණය වේ.; මෙමගින් පාදාශ්‍ර පටලය ඉහළ-පහළ කම්පනය වන විට, ඒ මත පිහිටි කෝර්ටි අවයවයේ රෝම සෛලවල රෝම ඉහළින් පිහිටි ටෙක්ටම් පටලය හා ගැටී නැවේ.; රෝම සෛල උත්තේජනය වී ජනනය වන ක්‍රියා විභව ශ්‍රවණ ස්නායුව ඔස්සේ මස්තිෂ්කයේ ශංඛක ඛණ්ඩිකාවේ ශ්‍රවණ ප්‍රදේශයට ගමන් කර ශබ්දය ලෙස සංජානනය වේ (තරල තරංග ගෝලාකාර ගවාක්ෂයෙන් මැද කනට විසිරී යයි).


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: මිනිස් සමෙහි පිහිටා ඇති සංවේදී ප්‍රතිග්‍රාහක සහ ඒවා හඳුනාගන්නා විශේෂිත උත්තේජ <b>නිවැරදිව</b> ගළපා ඇති වරණය කුමක්ද?
- [ ] (1) ක්‍රවුස් අන්ත බල්බ (Krause end bulbs) — උණුසුම / වැඩි උෂ්ණත්වය
- [ ] (2) රෆිනි දේහාණු (Ruffini corpuscles) — සිසිලස / අඩු උෂ්ණත්වය
- [✓] (3) පැසිනියන් දේහාණු (Pacinian corpuscles) — ගැඹුරු චර්මයේ විශාල පීඩන වෙනස්වීම්
- [ ] (4) මර්කල් මඬල (Merkel discs) — රසායනික උත්තේජ
> **පැහැදිලි කිරීම:** මිනිස් සමේ චර්මය හා අපිචර්මය තුළ යාන්ත්‍රික, තාප හා වේදනා ප්‍රතිග්‍රාහක නිශ්චිත ගැඹුරවලින් පිහිටා තිබෙනවා: චර්මයේ ගැඹුරු ස්තරවල පිහිටි ළූණු ගෙඩියක වැනි ස්තර සහිත <b>පැසිනියන් දේහාණු (Pacinian corpuscles)</b> මගින් <b>දැඩි/විශාල පීඩනය සහ කම්පන</b> සංවේදනය කරනවා (මයිස්නර් දේහාණු හා <b>මර්කල් මඬල</b> මතුපිට <b>සැහැල්ලු ස්පර්ශය</b> හඳුනා ගනී). තාප ප්‍රතිග්‍රාහක දෙක සිසුන් නිතරම පටලවා ගන්නා තැනකි: <b>ක්‍රවුස් අන්ත බල්බ</b> හඳුනාගන්නේ <b>සිසිලස (Cold)</b> වන අතර, <b>රෆිනි දේහාණු</b> හඳුනාගන්නේ <b>උණුසුමයි (Warmth)</b>! නිදහස් ස්නායු අන්ත මගින් වේදනාව හඳුනා ගන්නවා.

### MCQ 2: මිනිස් ඇස තුළ රුධිර වාහිනී රහිත ස්වච්ඡයට හා කාචයට පෝෂක සැපයීම සිදු කරන, ගලා යන නාල අවහිර වීමෙන් අභ්‍යන්තර අක්ෂි පීඩනය වැඩි වී <b>ග්ලූකෝමා (Glaucoma)</b> තත්ත්වය ඇති කරන තරලය කුමක්ද?
- [ ] (1) කාච රසය (Vitreous humour)
- [✓] (2) අම්මය රසය (Aqueous humour)
- [ ] (3) පරිවසා තරලය (Perilymph)
- [ ] (4) මස්තිෂ්ක-සුෂුම්නා තරලය (CSF)
> **පැහැදිලි කිරීම:** ඇසේ කාචයට ඉදිරියෙන් ඇති පූර්ව හා අපර කුටීර පුරවාලමින් ප්‍රතියෝජක දේහයේ (Ciliary body) අපිච්ඡදය මගින් අඛණ්ඩව ස්‍රාවය කරන පැහැදිලි ජලමය තරලය වන්නේ <b>අම්මය රසයයි (Aqueous humour)</b>. එය රුධිර වාහිනී නොමැති පාරදෘශ්‍ය ස්වච්ඡයට (Cornea) හා අක්ෂි කාචයට O<sub>2</sub> හා ග්ලූකෝස් සපයා අපද්‍රව්‍ය ඉවත් කරමින් සියුම් නාලිකා හරහා රුධිරයට ආපසු ජලාපවහනය වෙනවා; එම පිටවන නාල අවහිර වූ විට අම්මය රසය එක්රැස් වී අක්ෂි පීඩනය ඉහළ ගොස් දෘෂ්ටික ස්නායුවට හානි කරමින් අන්ධභාවය පවා ඇති කළ හැකි <b>ග්ලූකෝමා (Glaucoma)</b> රෝගය හටගන්නවා. <b>කාච රසය</b> යනු කාචයට පිටුපසින් අක්ෂි ගෝලයේ හැඩය රඳවන ස්ථිර ජෙලිමය ද්‍රව්‍යයයි; <b>පරිවසා</b> ඇතුළු කනේ තරලයකි.

### MCQ 3: මිනිස් ඇසේ දෘෂ්ටි විතානයේ කහ ලපය මධ්‍යයේ පිහිටි <b>මධ්‍ය කූපය (Fovea)</b> පිළිබඳ නිවැරදි ප්‍රකාශය කුමක්ද?
- [ ] (1) එහි යෂ්ටි සෛල පමණක් ඉහළ ඝනත්වයකින් පිහිටයි
- [ ] (2) එහි යෂ්ටි හෝ කේතු සෛල කිසිවක් අන්තර්ගත නොවේ
- [✓] (3) එහි කේතු සෛල පමණක් ඉහළ ඝනත්වයකින් පිහිටන අතර ඉහළම දෘෂ්ටි තීව්‍රතාව ලබා දෙයි
- [ ] (4) එතැනින් දෘෂ්ටික ස්නායුව හා රුධිර නාල ඇසෙන් පිටතට ගමන් කරයි
> **පැහැදිලි කිරීම:** අක්ෂි කාචයේ ප්‍රකාශ අක්ෂයට කෙළින්ම පිටුපසින් දෘෂ්ටි විතානයේ පිහිටි කහ ලපයේ මැද ඇති කුඩා අවපාතය <b>මධ්‍ය කූපය (Fovea centralis)</b> ලෙස හඳුන්වන අතර, එහි යෂ්ටි සෛල කිසිවක් නොමැතිව <b>කේතු සෛල (Cones) පමණක් ඉතා ඉහළම ඝනත්වයකින්</b> තදින් ඇසිරී පිහිටනවා. දීප්තිමත් දිවා ආලෝකයේදී අප යම් වස්තුවක් දෙස කෙළින්ම බලන විට එහි ප්‍රතිබිම්බය මධ්‍ය කූපය මත නාභිගත වී <b>තියුණුම වර්ණ දෘෂ්ටිය හා ඉහළම දෘෂ්ටි තීව්‍රතාව (Visual acuity)</b> ලබා දෙනවා (මඳ ආලෝකයේදී ක්‍රියා කරන යෂ්ටි සෛල බහුලව ඇත්තේ දෘෂ්ටි විතානයේ පර්යන්තයේයි). ප්‍රකාශ ප්‍රතිග්‍රාහක කිසිවක් නොමැතිව දෘෂ්ටික ස්නායුව පිටවන ස්ථානය හඳුන්වන්නේ <b>අන්ධ බින්දුව (Blind spot)</b> ලෙසයි.

### MCQ 4: දුර පිහිටි වස්තුවක් දෙස බලා සිටින නිරෝගී පුද්ගලයෙකුගේ ඇසෙහි සිදුවන ප්‍රතියෝජන ක්‍රියාවලිය (Accommodation) කුමක්ද?
- [ ] (1) ප්‍රතියෝජක පේශි සංකෝචනය වී, අවලම්බක බන්ධනී ලිහිල් වී, කාචය වඩාත් උත්තල (මහත්) වීම
- [✓] (2) ප්‍රතියෝජක පේශි ඉහිල් වී, අවලම්බක බන්ධනීවල ඇදීම වැඩි වී, කාචයේ උත්තල භාවය අඩු (තුනී) වීම
- [ ] (3) ප්‍රතියෝජක පේශි සංකෝචනය වී, අවලම්බක බන්ධනී තදින් ඇදී, කාචය තුනී වීම
- [ ] (4) කාච රසයේ පරිමාව ක්ෂණිකව අඩු වී අක්ෂි ගෝලය කෙටි වීම
> **පැහැදිලි කිරීම:** දුර ඇති වස්තුවකින් ඇස වෙත පැමිණෙන්නේ සමාන්තර ආලෝක කිරණ බැවින් ඒවා දෘෂ්ටි විතානය මත නාභිගත කිරීමට අවශ්‍ය වන්නේ අඩු වර්තනයකි: ඒ සඳහා වළල්ලක් වැනි <b>ප්‍රතියෝජක පේශි (Ciliary muscles) ඉහිල් වන</b> අතර, එවිට ප්‍රතියෝජක දේහය කාචයෙන් පිටතට ඈත් වී <b>අවලම්බක බන්ධනී (Suspensory ligaments) තදින් ඇදීමට</b> ලක් වෙනවා; එම ආතතිය නිසා ප්‍රත්‍යාස්ථ අක්ෂි කාචය පැතලි/තුනී වී <b>උත්තල භාවය අඩු වෙනවා</b> (දුර බැලීම ඇසට වෙහෙසක් නොවන්නේ පේශි ඉහිල්ව පවතින නිසයි!). පළමු වරණයේ දැක්වෙන ප්‍රතියෝජක පේශි සංකෝචනය → අවලම්බක බන්ධනී ලිහිල් වීම → කාචය වඩාත් උත්තල වීම සිදුවන්නේ <b>ළඟ ඇති</b> වස්තුවක් (උදා: පොතක් කියවන විට) බලන විටදීයි.

### MCQ 5: මිනිස් ඇතුළු කනෙහි සැබෑ ශ්‍රවණ යාන්ත්‍රික ප්‍රතිග්‍රාහක (රෝම සෛල / Hair cells) අඩංගු <b>කෝර්ටි අවයවය (Organ of Corti)</b> පිහිටා ඇත්තේ කොතැනද?
- [ ] (1) ආලින්ද නාලයේ (Scala vestibuli) ටෙක්ටෝරියල් පටලය මත
- [✓] (2) කර්ණ ශංඛ ප්‍රණාලයේ (නාලයේ / Cochlear duct) පාදාශ්‍ර පටලය (Basilar membrane) මත
- [ ] (3) අර්ධ චක්‍රාකාර නාල තුළ ඇති කුම්භිකාවල
- [ ] (4) කර්ණපටහ නාලයේ ගෝලාකාර ගවාක්ෂය මත
> **පැහැදිලි කිරීම:** දඟර ගැසුණු කර්ණ ශංඛය (Cochlea) දිග් අතට තරල පිරුණු නාල තුනකට බෙදී පවතිනවා: ඉහළ ආලින්ද නාලය හා පහළ කර්ණපටහ නාලය පරිවසා තරලයෙන් පිරී ඇති අතර, ඒ දෙක මැද පිහිටි <b>කර්ණ ශංඛ ප්‍රණාලය (Cochlear duct)</b> අන්තෝවසා (Endolymph) තරලයෙන් පිරී තිබෙනවා. එම කර්ණ ශංඛ ප්‍රණාලයේ ගෙබිම හෙවත් <b>පාදාශ්‍ර පටලය (Basilar membrane) මත</b> සංවේදී රෝම සෛල සහිත <b>කෝර්ටි අවයවය</b> පිහිටා ඇති අතර, ශබ්ද කම්පන නිසා පාදාශ්‍ර පටලය කම්පනය වන විට රෝම සෛලවල නිශ්චල පක්ෂ්ම ඊට ඉහළින් ඇති <b>ටෙක්ටෝරියල් (වහල) පටලයේ</b> ගැටී නැමීමෙන් ශ්‍රවණ ස්නායුවේ ක්‍රියා විභව ජනනය කරනවා (අර්ධ චක්‍රාකාර නාල දායක වන්නේ සමතුලිතතාවටයි).

### MCQ 6: ගුරුත්වයට සාපේක්ෂව හිසේ පිහිටීම සහ රේඛීය ත්වරණ චලනයන් සංජානනය කිරීම සඳහා කැල්සියම් කාබනේට් කණිකා (<b>කර්ණාශ්ම / Otoliths</b>) දරන ඇතුළු කනේ ව්‍යූහ මොනවාද?
- [ ] (1) අර්ධ චක්‍රාකාර නාල තුන (Semicircular canals)
- [ ] (2) කෝර්ටි අවයවය සහ පාදාශ්‍ර පටලය
- [✓] (3) ආලින්දයේ පිහිටි තුඹිකාව (Utricle) සහ මඩිත්ත (Saccule)
- [ ] (4) යුස්ටේකීය නාලය සහ අණ්ඩාකාර ගවාක්ෂය
> **පැහැදිලි කිරීම:** ඇතුළු කනේ ආලින්ද උපකරණය මගින් දේහ සමතුලිතතාව ආකාර දෙකකින් යාමනය කරනවා: (1) ආලින්දයේ පිහිටි පටලමය මලු දෙකක් වන <b>තුඹිකාව (Utricle) සහ මඩිත්ත (Saccule)</b> තුළ ජෙලටිනීමය ද්‍රව්‍යයක ගිලුණු CaCO<sub>3</sub> කණිකා හෙවත් <b>කර්ණාශ්ම (Otoliths)</b> පිහිටන අතර, ගුරුත්වය නිසා ඒවා රෝම සෛල මත ඇති කරන ඇදීමෙන් <b>ගුරුත්වයට සාපේක්ෂව හිසේ ස්ථිතික පිහිටීම හා රේඛීය ත්වරණය</b> (වාහනයක් ඉදිරියට යෑම වැනි) හඳුනා ගන්නවා. (2) ඊට ලම්බක තල තුනක පිහිටි <b>අර්ධ චක්‍රාකාර නාල තුන</b> (කුම්භිකාවල රෝම සෛල මගින්) හඳුනාගන්නේ හිස කරකවන විට ඇතිවන <b>කෝණික/භ්‍රමණ චලනයන්</b> පමණයි; යුස්ටේකීය නාලය මැද කනේ වායු පීඩනය සමතුලිත කරයි.

### MCQ 7: මිනිස් සමෙහි පිටතම ස්තරය වන <b>අපිචර්මය (Epidermis)</b> සම්බන්ධයෙන් පහත ප්‍රකාශ අතුරින් නිවැරදි වන්නේ කුමක්ද?
- [ ] (1) එය සරල ස්ථම්භික අපිච්ඡදයකින් හා රුධිර කේශනාලිකා ජාලයකින් සමන්විත වේ
- [✓] (2) එය රුධිර සැපයුමක් රහිත, කෙරටිනීකෘත ස්තරීභූත ශල්කමය අපිච්ඡදයකින් සමන්විත වේ
- [ ] (3) එහි ස්වේද ග්‍රන්ථි, ස්නේහ ස්‍රාවී ග්‍රන්ථි හා පැසිනියන් දේහාණු පිහිටා ඇත
- [ ] (4) එහි මතුපිටම ශල්ක ස්තරයේ සෛල සක්‍රියව අනූනන විභාජනය සිදු කරයි
> **පැහැදිලි කිරීම:** මිනිස් සම ප්‍රධාන ස්තර දෙකකින් (අපිචර්මය හා චර්මය) සමන්විත වන අතර, පිටතම ස්තරය වන <b>අපිචර්මය</b> තැනී ඇත්තේ <b>රුධිර වාහිනී කිසිවක් නොමැති (අවාහිනීමය) කෙරටිනීකෘත ස්තරීභූත ශල්කමය අපිච්ඡදයකිනි</b> (එය පෝෂණය ලබන්නේ යටින් ඇති චර්මයේ අන්තරාල තරලයෙන් විසරණයෙනි). එහි ගැඹුරුම පාදස්ථ (මැල්පිගීය) ස්තරයේ සෛල වේගයෙන් <b>අනූනනයෙන් බෙදී</b> (මෙලනොසයිටද එහි පිහිටයි) ඉහළට තල්ලු වන විට ජල-ප්‍රතිරෝධී <b>කෙරටීන්</b> ප්‍රෝටීනයෙන් පිරී මිය ගොස් මතුපිටම මෘත කෙරටිනීකෘත ස්තරය සාදනවා (එබැවින් මතුපිට සෛල මෘත මිස විභාජනය නොවේ!). රුධිර නාල, රෝම කූප, ස්වේද/ස්නේහ ග්‍රන්ථි හා පැසිනියන් දේහාණු පිහිටන්නේ <b>චර්මය (Dermis)</b> තුළයි.

### MCQ 8: සුවඳ විලවුන් වැනි ප්‍රබල ගන්ධයකට හෝ ඇඳුමක ස්පර්ශයට නොකඩවා නිරාවරණය වූ විට මිනිත්තු කිහිපයක් ඇතුළත එම සංවේදනය නොදැනී යෑම හඳුන්වන විද්‍යාත්මක පදය කුමක්ද?
- [ ] (1) අක්ෂි ප්‍රතියෝජනය (Accommodation)
- [ ] (2) සංඥා සම්ප්‍රේෂණ ප්‍රවර්ධනය (Amplification)
- [✓] (3) සංවේදන අනුවර්තනය (Sensory adaptation)
- [ ] (4) අනස්සව කාලය (Refractory period)
> **පැහැදිලි කිරීම:** වෙනස් නොවන ඒකාකාරී උත්තේජයක් දිගින් දිගටම ලැබෙන විට සංවේදී ප්‍රතිග්‍රාහක මගින් මධ්‍ය ස්නායු පද්ධතිය වෙත යවන ක්‍රියා විභව සංඛ්‍යාතය ක්‍රමයෙන් අඩු වී ගොස් එම සංවේදනය නොදැනී යෑම <b>සංවේදන අනුවර්තනය (Sensory adaptation)</b> ලෙස හඳුන්වනවා. මෙමගින් පසුබිමේ ඇති නොවැදගත් නියත උත්තේජ (ඇඳ සිටින ඇඳුමේ ස්පර්ශය, කාමරයක සාමාන්‍ය සුවඳ) නොසලකා හැර පරිසරයේ සිදුවන <b>අලුත් හා වැදගත් වෙනස්වීම්වලට</b> මොළයේ අවධානය යොමු කිරීමට ඉඩ සලසනවා (නමුත් දේහ ආරක්ෂාවට අත්‍යවශ්‍ය <b>වේදනා ප්‍රතිග්‍රාහක</b> පහසුවෙන් අනුවර්තනය නොවේ!). අක්ෂි ප්‍රතියෝජනය යනු කාචයේ නාභි දුර වෙනස් කිරීමයි.
