# ත්‍රිගෝණමිතිය සහ වෘත්ත ප්‍රමේයයන් — sin/cos/tan අනුපාත, ආරෝහණ කෝණ හා වෘත්ත චතුරස්‍ර (Trigonometry & Circle Theorems)

- **Platform:** [Homeschool.lk](https://homeschool.lk/)
- **Canonical URL:** https://homeschool.lk/grade-11/mathematics/trigonometry-and-circle-theorems/
- **Curriculum Alignment:** National Institute of Education (NIE) Sri Lanka — Grade 11, ගණිතය (Mathematics), Unit 5
- **Exam Weight:** O/L ගණිතය I පත්‍රයේ ලකුණු 8–10ක් සහ II පත්‍රයේ ත්‍රිගෝණමිතිය හා වෘත්ත ජ්‍යාමිතිය ගැටලු 2ක් (මුළු ලකුණු 20+)
- **Official Textbook Reference:** https://www.edupub.gov.lk/SelectSyllabuss.php

## කෙටි සාරාංශය / Quick Syllabus Definition (Sinhala & English)
සෘජුකෝණී ත්‍රිකෝණයක sin, cos, tan අනුපාත, 30°/45°/60° විශේෂ කෝණ අගයන්, ආරෝහණ හා අවරෝහණ කෝණ ගැටලු සහ O/L II පත්‍රයේ ජ්‍යාමිතිය සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වෘත්තයේ කේන්ද්‍ර කෝණ, එකම ඛණ්ඩයේ කෝණ, අර්ධ වෘත්ත කෝණ හා වෘත්ත චතුරස්‍ර ප්‍රමේයයන් මෙහිදී සම්පිණ්ඩනය කෙරේ.

*English Summary:* Grade 11 Mathematics high-yield guide combining trigonometric ratios (sin, cos, tan), special angles (30°, 45°, 60°), angles of elevation/depression, and G.C.E. O/L circle and cyclic quadrilateral theorems.

## පාඩම් සටහන (Study Notes)
### 1. ත්‍රිගෝණමිතික අනුපාත, විශේෂ කෝණ වගුව සහ ආරෝහණ / අවරෝහණ කෝණ

සෘජුකෝණී ත්‍රිකෝණයක සෘජු කෝණයට ඉදිරියෙන් පිහිටි දිගම පාදය **කර්ණය (Hypotenuse)** වන අතර තෝරාගත් සුළු කෝණයකට (θ) ඉදිරියෙන් ඇති පාදය **සම්මුඛ පාදය** ද, කෝණයට යාබදව ඇති අනෙක් පාදය **බද්ධ පාදය** ද වේ.

  | 
    
      ත්‍රිගෝණමිතික අනුපාතය 
      | සූත්‍රය 
      | 30° 
      | 45° 
      | 60° 
    

  
  
    
      | **සයින් (sin θ)** 
      | සම්මුඛ පාදය / කර්ණය 
      | **1 / 2** (0.5) 
      | **1 / √2** (√2 / 2) 
      | **√3 / 2** (0.8660) 
    

    
      | **කොසයින් (cos θ)** 
      | බද්ධ පාදය / කර්ණය 
      | **√3 / 2** (0.8660) 
      | **1 / √2** (√2 / 2) 
      | **1 / 2** (0.5) 
    

    
      | **ටැන්ජන් (tan θ)** 
      | සම්මුඛ පාදය / බද්ධ පාදය 
      | **1 / √3** (0.5774) 
      | **1** 
      | **√3** (1.732) 
    

  

  - **ආරෝහණ කෝණය (Angle of Elevation):** නිරීක්ෂකයාගේ ඇස් මට්ටමේ **තිරස් රේඛාවේ සිට ඉහළින්** පිහිටි වස්තුවක් දෙස බලන දෘෂ්ටි රේඛාවට ඇති කෝණය.

  - **අවරෝහණ කෝණය (Angle of Depression):** නිරීක්ෂකයාගේ ඇස් මට්ටමේ **තිරස් රේඛාවේ සිට පහළින්** පිහිටි වස්තුවක් දෙස බලන දෘෂ්ටි රේඛාවට ඇති කෝණය (සිරස් කුලුන සමඟ සාදන කෝණය අවරෝහණ කෝණය ලෙස වරදවා නොගන්න! ඒකාන්තර කෝණ අනුව අවරෝහණ කෝණය පහළ සිට බලන ආරෝහණ කෝණයට සමාන වේ).

### 2. අ.පො.ස. (සා.පෙළ) අනිවාර්ය වෘත්ත සහ ස්පර්ශක ප්‍රමේයයන් 6

  - **ජ්‍යායක ප්‍රමේයය:** වෘත්තයක කේන්ද්‍රයේ සිට ජ්‍යායකට අඳිනු ලබන ලම්බකයෙන් එම ජ්‍යාය සමච්ඡේදනය (සමාන කොටස් දෙකකට බෙදීම) වේ; එහි විලෝමය ලෙස කේන්ද්‍රය හා ජ්‍යායේ මධ්‍ය ලක්ෂ්‍යය යා කරන රේඛාව ජ්‍යායට ලම්බක වේ.

  - **කේන්ද්‍ර කෝණ ප්‍රමේයය:** වෘත්ත චාපයකින් කේන්ද්‍රයේ ආපාතනය කරන කෝණය, එම චාපයෙන්ම වෘත්තයේ ඉතිරි කොටසේ (පරිධියේ) ආපාතනය කරන කෝණය මෙන් **දෙගුණයකි** (∠AOB = 2∠ACB).

  - **එකම ඛණ්ඩයේ කෝණ:** වෘත්තයක එකම වෘත්ත ඛණ්ඩයේ කෝණ එකිනෙකට සමාන වේ.

  - **අර්ධ වෘත්තයේ කෝණය:** අර්ධ වෘත්තයක කෝණය (විෂ්කම්භයකින් පරිධියේ ආපාතනය කරන කෝණය) **සෘජු කෝණයකි (90°)**.

  - **වෘත්ත චතුරස්‍ර ප්‍රමේයයන් දෙක:** ශීර්ෂ හතරම එකම වෘත්ත පරිධියක් මත පිහිටි චතුරස්‍රයක (Cyclic Quadrilateral) **සම්මුඛ කෝණ පරිපූරක වේ (එකතුව 180° කි)**; එමෙන්ම වෘත්ත චතුරස්‍රයක පාදයක් දික් කිරීමෙන් සෑදෙන **බාහිර කෝණය එහි අභ්‍යන්තර සම්මුඛ කෝණයට සමාන වේ**.

  - **ස්පර්ශක සහ ඒකාන්තර වෘත්ත ඛණ්ඩ ප්‍රමේයය:** (අ) ස්පර්ශ ලක්ෂ්‍යයේදී අඳින අරය ස්පර්ශකයට ලම්බක (90°) වේ; (ආ) බාහිර ලක්ෂ්‍යයක සිට වෘත්තයට අඳින ස්පර්ශක දෙක දිගින් සමාන වේ; (ඇ) ස්පර්ශකයක් සහ ස්පර්ශ ලක්ෂ්‍යයෙන් අඳින ජ්‍යායක් අතර කෝණය **ඒකාන්තර වෘත්ත ඛණ්ඩයේ කෝණයට සමාන වේ**.

  **විභාග ඉඟිය (ජ්‍යාමිතිය සාධනයේ ලකුණු ලබා ගැනීම):** O/L II පත්‍රයේ වෘත්ත ජ්‍යාමිතිය ගැටලුවකදී *"කේන්ද්‍රය O යැයි දී ඇත්නම්"* පළමුව සමාන අරයන් (OA = OB = OC) සලකුණු කර සමද්විපාද ත්‍රිකෝණ හඳුනා ගන්න; *"විෂ්කම්භයක් දී ඇත්නම්"* අර්ධ වෘත්තයේ 90° කෝණය වහාම රූපයේ ලකුණු කර හේතුව වරහන් තුළ ලියන්න!

## ව්‍යුහගත ප්‍රශ්න හා ලකුණු දීමේ පටිපාටිය (Structured Q&A Marking Scheme)
### Q1: තැනිතලා බිමක සිරස්ව පිහිටි ප්‍රදීපාගාරයක මුදුනේ සිට බලන නිරීක්ෂකයෙකුට, ප්‍රදීපාගාරයේ පාමුල සිට එකම සරල රේඛාවක මුහුදේ නවතා ඇති A සහ B බෝට්ටු දෙක පිළිවෙළින් 60° සහ 30° ක අවරෝහණ කෝණවලින් පෙනේ. ප්‍රදීපාගාරයේ උස 30√3 m නම්, (i) ප්‍රදීපාගාරයේ පාමුල සිට A බෝට්ටුවට ඇති දුර, සහ (ii) A හා B බෝට්ටු දෙක අතර දුර සොයන්න (tan 30° = 1/√3, tan 60° = √3).
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) ඒකාන්තර කෝණ අනුව A සිට ප්‍රදීපාගාර මුදුනට ආරෝහණ කෝණය = 60° සහ B සිට ආරෝහණ කෝණය = 30° වේ.; පාමුල සිට A ට දුර x නම්: tan 60° = උස / x ⇒ √3 = (30√3) / x ⇒ x = 30 m.; (ii) පාමුල සිට B ට මුළු දුර y නම්: tan 30° = උස / y ⇒ 1/√3 = (30√3) / y ⇒ y = 30√3 × √3 = 90 m.; එබැවින් A හා B බෝට්ටු දෙක අතර දුර = y - x = 90 - 30 = 60 m.

### Q2: කේන්ද්‍රය O වූ වෘත්තයක ABCD වෘත්ත චතුරස්‍රයක් පිහිටයි. AB යනු වෘත්තයේ විෂ්කම්භයකි. ∠ADC = 125° නම් (i) ∠ABC, (ii) ∠ACB, (iii) ∠BAC සහ (iv) ∠BOC යන කෝණවල අගයන් ජ්‍යාමිතික හේතු සහිතව සොයන්න.
**පිළිතුරු / ලකුණු කරුණු:** (i) ABCD වෘත්ත චතුරස්‍රයේ සම්මුඛ කෝණ පරිපූරක බැවින්: ∠ABC = 180° - ∠ADC = 180° - 125° = 55°.; (ii) AB විෂ්කම්භයක් බැවින් අර්ධ වෘත්තයේ කෝණය ∠ACB = 90°.; (iii) ABC ත්‍රිකෝණයේ අභ්‍යන්තර කෝණ ඓක්‍යය 180° බැවින්: ∠BAC = 180° - (90° + 55°) = 35°.; (iv) BC චාපයෙන් කේන්ද්‍රයේ ආපාතනය කරන කෝණය පරිධියේ කෝණය මෙන් දෙගුණයක් බැවින්: ∠BOC = 2 × ∠BAC = 2 × 35° = 70°.


## බහුවරණ ප්‍රශ්න (Practice MCQs)
### MCQ 1: ABC සෘජුකෝණී ත්‍රිකෝණයක ∠B = 90°, AB = 8 cm සහ BC = 6 cm වේ. sin A සහ tan C හි අගයන් පිළිවෙළින් කුමක්ද?
- [✓] (1) 3/5 සහ 4/3
- [ ] (2) 4/5 සහ 3/4
- [ ] (3) 3/4 සහ 3/5
- [ ] (4) 3/5 සහ 3/4
> **පැහැදිලි කිරීම:** පයිතගරස් ප්‍රමේයයෙන් කර්ණය AC = √(8² + 6²) = √100 = 10 cm. එවිට sin A = BC/AC = 6/10 = 3/5 වන අතර tan C = AB/BC = 8/6 = 4/3 වේ.

### MCQ 2: 2 sin 30° + tan 45° - 2 cos 60° යන ප්‍රකාශනය සුළු කළ විට ලැබෙන නිවැරදි අගය කුමක්ද?
- [ ] (1) 0
- [✓] (2) 1
- [ ] (3) 2
- [ ] (4) √3
> **පැහැදිලි කිරීම:** sin 30° = 1/2, tan 45° = 1 සහ cos 60° = 1/2 බැවින්: 2(1/2) + 1 - 2(1/2) = 1 + 1 - 1 = 1.

### MCQ 3: අරය 13 cm වූ වෘත්තයක කේන්ද්‍රයේ සිට 5 cm ක ලම්බක දුරකින් පිහිටි ජ්‍යායක මුළු දිග කොපමණද?
- [ ] (1) 12 cm
- [ ] (2) 18 cm
- [✓] (3) 24 cm
- [ ] (4) 26 cm
> **පැහැදිලි කිරීම:** ජ්‍යායේ අර්ධ දිග = √(13² - 5²) = √(169 - 25) = √144 = 12 cm. කේන්ද්‍රයේ සිට ලම්බකයෙන් ජ්‍යාය සමච්ඡේදනය වන බැවින් මුළු දිග = 2 × 12 = 24 cm.

### MCQ 4: කේන්ද්‍රය O වූ වෘත්තයක P, Q, R පරිධිය මත ලක්ෂ්‍ය තුනකි. සුළු PQ චාපයෙන් කේන්ද්‍රයේ ආපාතනය කරන ∠POQ = 110° නම් ∠PRQ හි අගය කොපමණද?
- [✓] (1) 55°
- [ ] (2) 70°
- [ ] (3) 110°
- [ ] (4) 220°
> **පැහැදිලි කිරීම:** වෘත්ත චාපයකින් කේන්ද්‍රයේ ආපාතනය කරන කෝණය පරිධියේ කෝණය මෙන් දෙගුණයක් බැවින් ∠PRQ = 110° / 2 = 55°.

### MCQ 5: PQRS යනු වෘත්ත චතුරස්‍රයකි. PQ පාදය T දක්වා දික් කළ විට සෑදෙන බාහිර කෝණය ∠RQT = 108° නම් ∠PSR හි අගය කොපමණද?
- [ ] (1) 72°
- [ ] (2) 90°
- [✓] (3) 108°
- [ ] (4) 54°
> **පැහැදිලි කිරීම:** වෘත්ත චතුරස්‍රයක පාදයක් දික් කිරීමෙන් සෑදෙන බාහිර කෝණය (∠RQT) එහි අභ්‍යන්තර සම්මුඛ කෝණයට (∠PSR) සමාන බැවින් ∠PSR = 108° වේ.

### MCQ 6: 15 m උස සිරස් ගොඩනැගිල්ලක මුදුනට පොළොව මත පිහිටි ලක්ෂ්‍යයක සිට ආරෝහණ කෝණය 45° කි. ගොඩනැගිල්ලේ පාමුල සිට එම ලක්ෂ්‍යයට ඇති තිරස් දුර කොපමණද?
- [ ] (1) 7.5 m
- [✓] (2) 15 m
- [ ] (3) 15√3 m
- [ ] (4) 30 m
> **පැහැදිලි කිරීම:** tan 45° = 1 = උස / තිරස් දුර ⇒ තිරස් දුර = 15 m.
